Date:2017/11/25 |Saturday

नेपाली संस्कृतिमा क्रमभङ्ग

Posted on: August 12, 2017 | views: 84 | बुलु मुकारुङ

संगीतका विषय–वस्तु राखेर मैले करिब सयवटा लेख लेखेँ होला । तर ती लेखका कृतिगत संग्रह प्रकाशित गर्न सकेको छैन । तथापि संगीतसम्बन्धी ग्रन्थ भने एक दर्जन जति भइसक्यो । संस्मरण र अन्य कृति जोड्ने हो भने दर्जन उकालो लाग्यो । यसरी कृति, पुस्तकादि निस्किनुमा यही समाजको सहयोग र उपज हो । निक्कै लामो समय यस क्षेत्रमा विचरण भइसक्यो । चार दशक यति छिटो बित्यो कि पत्तै भएन । नशालु हुने रैछ संगीत, अन्य नाकोर्टिक ड्रग वा हृयासिसभन्दा पनि । हिजोआजको नेपाली गजलकारिता जस्तै थियो हिजो संगीत । यतिबेला पनि उस्तै हो । तथापि गजल लेखनले उछिन्यो अब चैं । ती सबै गजल लेखनमा लागेका युवा जमात सबैले वैतरणी भने तर्ने हुन् कि होइनन् भन्न सकिन्न । यो गजल लेखनको सैलाव कहाँ पुगेर थिग्रिने हो । कहाँनेर सङ्लिने–सँगालिने हो थाहा छैन । 

म मेरै पूर्वातीततर्फ लाग्छु । हाइस्कुल सकिने बेलासम्ममा मैले गितार र हार्मोनियम बजाउन थालिसकेको थिएँ । बाँसुरी त म आफैं बनाउथेँ पनि । बाँसुरी सबभन्दा सुलभ थियो गाउँघरका लागि । तर वादनका लागि चैं अलिक अप्ठ्यारो नै हो । फुकेर बजाउनुपर्ने भएकाले कतिपय मान्छेले आवाज नै निकाल्न सक्दैनन् । बाँसुरी, मुरली सुशिर वाद्य भएकाले पनि फुक्नु सजिलो छैन । तर गोठाला, खेताला वा मेला–पर्व बजारतिर जाँदा अनि वनपाखामा घाँस–दाउरा जाँदा पनि सजिलै बोकेर जान सकिने र थकान वा समय कटाउन एकलास जंगलमा पनि बजाउन मिल्ने बाँसुरी सबैका लागि सहज छ । तर हिजोआज परिवेश चेन्ज भएको छ । एकल साधना गर्न सकिने बाजा हो मुरली, बाँसुरी । 

गाउँघरतिर मादल बनाउने र बजाउने चलन पनि कम हुँदै गयो हिजोआज । मारुनी र झ्याउरे गीत, नाच पनि हराउन थाले । कतिपय गाउँबस्तीमा यस्ता नाच, गीत र बाजा पनि थिए ? भन्ने प्रश्न गर्न सक्छन् आजका पिँढीले । किनकि गाउँघर, बस्ती, कुनाकन्दरा, खोँचमा पनि पुग्यो हाते फोन । जसमा कुराकानी त हुने नै भयो । अझै टीभी, इन्टरनेट, डाटा फेसबुक आदि चल्ने भएपछि नयाँ सुविधातर्फ नै समकालीन पुस्ता जाने भयो । सेलफोन नभई स्कुल–कलेज जान्न भन्न थाले गाउँतिरका विद्यार्थी । शहरतिरका बाइक, स्कुटी चाहिन्छ भन्छन् । समाज छिटोछिटो परिवर्तन हुँदैछ । हिजोआज त्यसैलाई क्रमभङ्ग भन्छन् क्यार । कहाँ लोकगीत, कता लोकनाच अनि किन चाहियो लोकबाजा । 

कतिपय आधुनिक विकासले छोएको शहरमा पनि गीत, नाच वा आफ्ना बाजागाजाको ममता हुने रहेछ । दार्जिलिङ आज होइन आधुनिकतामा प्रवेश गरेको । तर त्यहाँ उसै बेलादेखि आफ्ना नाच, गीत तथा बाजाप्रति सचेत थियो । अहिले पनि मारुनी गीत, नाच र मादल त्यहाँ चलन चल्तीमा देखिन्छ । अंग्रेजले बाइबल र अंग्रेजी सिकाउँदा पनि त्यहाँ झ्याउरे गीत, नाच, मारुनी, मादल, देउसी, भैलो विस्थापित भएन । तर नेपाली समाज कता जाँदैछ थाहा छैन । तथापि हिजो दलित–दमितको बाजा हो बजाउनु त के छुनै हुन्न भन्ने समाजको चेत खुल्न थालेको देखिन्छ । मगर, बाहुन वा अन्य जातिले पनि कतैकतै पञ्चैबाजा वादन गर्न थालेका छन् । सोरठी नाच फेरि पुनर्जीवित गरिन थालेको छ । 

खास संगीत पेसा हुन नसकेपछि समाजले बाजागाजा वा नाचगान छोड्ने रहेछ । जसबाट बाँच्न नसकिने भएपछि मान्छेले पेसा परिवर्तन गर्न बाध्य हुने रहेछ । गाउँबस्तीमा कृषि कर्म सुरु भएपछि बाजा बन्देजमा हुने हाम्रै समाज हो । यो बन्देज माघ–फागुनदेखि साउन महिनासम्म लागू हुन्थ्यो । तीजपर्व सुरु भएपछि खेतीपाती सकियो भन्ने सन्देश जान्थ्यो । त्यसपछि क्रमशः थुप्रै ठूला चाडपर्व आउने र बाजा, गीत तथा नाचगानले स्थान लिने गर्दथ्यो । यस्तो परम्परा, प्रचलन वा रीति सबै भङ्ग भइसक्यो भन्दा पनि हुन्छ । तीजका बेला छोरी–बुहारीले विरह गाउँथे । दुःख–दर्दका विभेद उराल्थे । हिजोआज तीज क्याटरिङमा पस्यो । मात्र हुने–खानेको भयो । गहना–गरिया वा सम्पन्नता प्रदर्शनीको पर्व भयो । गीतमा उच्छृङ्खलता घुस्यो । संस्कृतिमा पनि वर्गीयता लागू हुँदै आयो । तिजजस्तो संस्कृति दुई वर्गमा छुट्टिँदैछ । 

पूर्वी नेपालका राई–लिम्बू जातिका बाजा ढोल, च्याबु्रङ वा बिनायो, मुर्चुङगामध्ये उँभौली पर्वपछि ढोलको राग मारेर कसैले नछुने स्थानमा झुण्ड्याउने गरिन्थ्यो भने बिनायो र मुर्चुङगा यी मायालु बाजा भएकाले प्रयाः युवा–युवतीका तुनामा गहनाजस्तै सधैं राखिन्थ्यो । एकान्तमा, प्रेमिल अवस्थामा वा मेलापर्व, खेतिपातीका बखत पनि ती बाजाको वादन हुने गर्दथ्यो । कुनै युवाले बिनायो खोपेर युवतीलाई दियो भने प्रेमको प्रस्तावजस्तो पनि हुन्थ्यो । किनकि मन परेकी युवतीलाई मात्र दिने गरिन्थ्यो । आज मोबाइल किनी दिने चलन आयो होला सायद । सांस्कृतिक परिवर्तन भनेको यही होला । न रहृयो बाँस न बज्यो बाँसुरी । अर्थात् बिनायो वा मुर्चुङगा खोप्ने–खिप्ने अनि दिने प्रचलन नै हरायो । नेपालको एउटा संस्कृति नै लोप भएर गयो । कुनै पनि देश वा मुलुकको पहिचान भाषा, जाति र संस्कृतिले नै हो । 

नेपाली समाज धनी र गरिबको यति ठूलो खाडल थिएन । गरिबीको यति लामो तुइन तानिएको थिएन । प्रायः सबै कृषि पेसामा आबद्ध–आश्रित थिए । देखासिखी वा खिसीट्युरी पनि थिएन । अभाव, गरिबी अनि अशिक्षालाई सर्वेक्षण गरेर देशी–विदेशीले खेल्दा धर्म नै धन्दामा पुग्यो । जसले नेपाली संस्कृति त धराशयी बन्यो बन्यो, नेपाल र नेपालीको स्वधर्म पनि धर्मरायो । परिवर्तनका नाममा अनेक हुने रहेछन् । परिवर्तन भनेको राजनीति र विकासमा मात्र होला भन्ने ठानिन्थ्यो । अभाव र आवश्यकतामा पनि धर्मले हान्दो रहेछ । अशिक्षा र अज्ञानतामा मात्र होइन रहेछ । यस गतिले कुनै दिन नेपाली पहिचान नै डुबाउने देखिन्छ । धार्मिक विभाजन र समाज विच्छेदनले विद्वेष उत्पन्न हुन्छ । मिलेर बसेको समाज बिथोलिन्छ । अन्ततोगत्वा कलह, झगडा र मारामारी हुने देखिन्छ । के गीत–संगीत र संस्कृतिको सिर्तुप उठाउनु । 

टप्पा, सिंगारु, लहरे, झुमरा, जितिया आदिको के कुरा गर्नु, सेबु्र, सेलो, करुवा नाच हराउन लागेपछि । चौलो, पुतला, भुवा, पर्छो नाचको किन कुरा उठाउनु छलिया, भारी, न्याउल्या, होरी, हुड्केली हराएपछि । गौराले देउडा थामेर मात्र नेपाली संगीत संस्कृति बच्दैन । रोधीँ हराएको धेरै भयो । घाटु, कुसुन्डाघाटु वा सतीघाटु खोइ कहाँ छ ? मनमा ? गाउँघरमा ? वा गुरुङ–मगर बस्तीमा ? सुदूर पर्वको केलाङ नाच, अलिक वरको साकेवा पनि विचलित हुँदैछ । टुडिँखेलले मात्र अब नेपाली संगीत संस्कृति बचाउन सक्दैन । हिजो टुडिँखेलमै हुन्थ्यो घोडे जात्रा पनि राजा–महाराजाको । गाई जात्रामा मात्र घिन्ताङ घिसी नाच नाचेर रमाउने भक्तपुरले लाखे नाच पनि संरक्षण गर्नुपछ । कात्तिक नाच नाच्ने ललितपुरले झाँगड नाच सिक्नु प¥यो अब । नत्र कसरी बच्ला त नेपाली संस्कृति ? कान्तिपुरमा जहिले पनि राजनीतिक लाखे जात्रा मात्रै हुन्छ । कति हेर्नु कति सहनु । 

मिथिला–मधेसले जट–जटिन अलापेर पुग्दैन । सगरमाथाको उकालो उक्लिने जुक्ति पनि गर्नुप¥यो । जोगिरा सररर...गरेर ढोलक मात्र पिटेर भएन समग्र संस्कृतिको मिठास बन्नुप¥यो । लैका भुखसे मरेला मात्र भने पुग्दैन भोजपुरीले । यिनका बेहरी भरलबा पनि उत्तिकै गाउनुपर्छ । यादे ननिनी जाइबो जतरा भन्दैछन् किसानले । चेन्सेको भार तो मेन्सेको भार छ घिमालको । दडबु दडबु गुर्रगुसा छ सतार लय । पैंकू चबरी भन्छन् गुरुङ । अझै बर्दियाका थारूले झुमरा, छोक्रा, मजिरा र लाठी नाच गीत बचाएकै छन् । बैतडी, डोटी–डडेल्धुराबाट कैलाली–कञ्चनपुरका थारू बस्तीमा डेउडा, फाग, मागल ल्याएर मिसाएकै छन् । मिलेर बसेकै छन् । 

बागलुङको खाँडो नाच, कास्कीको टोँटे पर्व, झापाको हिले जात्रा हामीले मनाएकै छौं । तर विधि र सयमले लोप हुँदै जाँदैछ । यस्ता अनेकन चाड, पर्व वा जात्रा हामीले हराउनुप¥यो । लोकले थाम्न नसकेपछि वा संस्कृति महँगो परेपछि छोड्न बाध्य हुनुपर्छ । यसै वर्ष पनि मृत्यु संस्कार गर्दा दिन घटुवा गरिएका खबर नआएको होइन । अब १२–१३ दिन अलिनो खाएर शोक मनाउने परम्परा पुरानो र सकस लाग्न थाल्यो नेपालीहरूलाई । कतै पाँच त कतै तीन दिनसम्म बार्ने चलन बसी सक्यो । मान्छेले आफूलाई सहज हुने नहुने विचार गरेर यस्ता संस्कारहरू बदल्ने रहेछ । १६ संस्कार हुन्छ र गरिन्थ्यो भन्ने नै हाम्रो समाजले थाहा पाएको छैन अझै पनि । संस्कारगत विधि, परम्परा वा प्रचलन बिस्तारै परिवर्तन भएको छ । 

भाषा संस्कृतिकै कुरा गर्ने हो भने नेपालमा अहिले १२५ वटा भाषा बोलिन्छन् भन्ने तथ्य निकालिएको छ । यसअघिको तथ्याङ्कले ९२ भाषा–भाषी भएको निष्कर्ष निकालेको थियो । अहिले बढेको छ । यो कसरी भयो ? मान्छेको मुण्ड विभाजित भएको हो कि ? आईएनजीओले गर्दा ? सानो समूह वा जाति देखाएर सहयोग लिनेदिने केही वर्षदेखि हुन थालेपछि पनि यस प्रकारका विकृति बढेको हो । बढ्नु राम्रो हो तर अस्वाभाविक रूप वा अपत्यारिलो बढ्नु चैं नेपाली संस्कृतिमाथिको प्रहार वा दोहन नै हो । पपुवा न्युगिनी भन्ने देशमा सात सय भाषा–बोली छन् भन्दा अपत्यारिलो लाग्छ । तर यथार्थ हो । रेसियल जेनोसाइड नभइन्जेलका लागि अति नै राम्रो पनि हो । कहिले काहिँ खेल्नेले खेलिदिन्छ गुलिडण्डाजस्तो राजनीति । र पर्छ गाह्रो मान्छेभित्रको मान्छेलाई । 

नेपाली संस्कृति बहुलताले सुशोभित सम्मिलनको संस्कृति हो । यसलाई खुम्च्याउनु हुन्न । निचोर्नु पनि हुन्न । आज–अहिलेसम्म जस्तो छ त्यसलाई संरक्षित र सुरक्षित राख्नुपर्ने समय भइसक्यो । परिवर्तनका नाममा पहिचान नै गम्ने खालका क्रमभङ्ग गरिनु चाहिँ मूर्खता हुन्छ । हाम्रा देवी–देवता वा मठ–माडौं जस्ता आस्थाका केन्द्र, धामी–झाँक्री, फुकफाकजस्ता लोकविश्वास पनि चाहिन्छन् । आधुनिकताको नाममा यी र यस्ता धरोहरहरू विलुप्त पारिनु हुँदैन । धामी–झाँक्री लोकविश्वास मात्र होइन । ज्ञान, सीप र उपचार विधि पनि हो । बोनधर्मबाट निश्रृत पुरानो डाक्टरी हो । समग्रमा संस्कृति हो । जसले ओखतीमुलो पनि जानकारी राखेको हुन्छ । आज विश्वमा कहलिएका रामदेव र बालकृष्ण जडिबुटीले उपचार विधिमा लागेका छन् । योग अर्थात् फिजिकल एक्टिभिटीलाई बढाइरहेका छन् । हाम्रा लोक ओखतीले नजानेको कुरा यही हो । 

नेपालका प्रत्येक जातजातिमा लोकज्ञान र सीपले युक्त कुनै न कुनै एक व्यक्ति नभएको होइन । तर त्यसको उचित मूल्याङ्कन र उसको सामाजिक सम्मान नहुँदा जानेबुझेको कुरा पनि जान्दिनँ भन्नुपर्ने अवस्थामा छन् । तर हाम्रा जाडिबुटी अन्य देशले हर्बल नाम दिएर ओखतीको उद्योग सञ्चालन गरिरहेका छन् । हामीले हाम्रा विशेष कुरालाई पनि सामान्य ठानिरहेका छौं । मुलुकभरिका ज्ञानी गाउँलेहरूको भेला गरी कुनै ठोस् सम्पर्क र ज्ञान–सूचनाको जानकारी आदन–प्रदान गरियो भने नजान्नेले जान्छ । जानेकाले सिकाउँछ, सिक्न पाइन्छ । यही हो सहयोगी सम्मिलनको संस्कृति । 

भाइचारा अनि अपनत्व बढाउने उपाय पनि यही हो । मान्छे पनि सम्पदा–संस्कृति हो भन्दा एकदिन एक कार्यक्रममा हाँसो गरेका थिए । तिनलाई थाहा थिएन कि जीवित सम्पदा हुन्छ । संस्कृति हुन्छ । मान्छे आफैं एउटा ज्ञानको खानी हो भन्ने बिर्सेर हल हाँसेको आजै जस्तो लाग्छ । आज बल्ल काठमाडौंले जीवित सम्पदा–संस्कृति शताब्दी पुरुष सत्यमोहन जोशी साथै राष्ट्रकवि माधवप्रसाद घिमिरेलाई मान्न थालेको छ । नत्र एकले अर्कालाई नस्वीकार्ने मुढाग्रही हुलमुले कुहिरोले ढाकेको बस्ती जस्तै भइसकेको थियो नेपाली समाज र तिनको सोच । 

के बाहुन, के राई, के क्षत्री के नेवार वा के दलित–दमित जात मान्छेले बोक्ने दूर्भावना, जातीय विभेद पो पुर्नुपर्छ । त्यसलाई बढावा दिने, अवसर पाए त्यसैलाई भजाउने । हामी कता जाँदैछौं ? संस्कृतिमा कि विकृतिमा ? विदेशमा नेपालपन भएको संस्कृति लिएर आऊ भन्यो भने के लाने ? नेपाली पहिचान के हो ? भाषा, भेषभूषा के हुन् ? सवालहरू यावत छन् । तर त्यसका उत्तर पनि प्रशस्तै छन् । सवाल र उत्तर बिर्सिँदाको अवस्था हो यो समय । नेपाली समाज छिन्नभिन्न भएको अवस्था हो । यसलाई बाँध हाल्ने काम गर्नुपर्छ । नत्र आफ्नोपन नै बगेर जान्छ । विलीन भएर जानेछ । बाहृय कुराहरू स्वतः अनुसरण हुने कुरा हो । तर नेपाली शैली, संस्कृति अनिवार्य अनि अविलम्ब सम्बद्र्धन गरिनु जरुरी छ । 


Share your thoughts!


इम्प्रेसन पब्लिकेसन एण्ड मिडिया प्रा.लि.द्वारा सञ्चालित
केन्द्रीय कार्यालय – मध्यबानेश्वर काठमाडौं