एमालेमा जबज: नारा, नेतृत्व र अधुरा आशा 

नेपालको राजनीतिक इतिहास लामो उतार–चढाव मार्फत बन्दै आएको छ। विभिन्न आन्दोलन, जन–आन्दोलन, संघर्ष पछि बनेका सरकारका उदयले देशलाई बारम्बार नयाँ मोडमा पुर्‍याएका छन्। तिनै घटनाहरूले राजनीतिक चेतना मात्र जन्माएनन्, समाजमा लोकतान्त्रिक मूल्यहरूको सिँचाइ पनि गरे। तर यही उतार–चढावको बीचमा सरकारमा स्थिरता भने कहिल्यै पूर्ण रूपमा स्थापित हुन सकेन। पछिल्ला घटनाहरुका कार०ा राजनीतिक सिद्धान्त र वैचारिक मार्गदर्शनको महत्व अझ प्रष्ट भएको छ। एमालेले अंगिकार गरेकाे जनताको बहुदलीय जनवादको सिद्धान्त त्यसैमा एउटा अनौठो र विशिष्ट धारणा बनेको छ। यसलाई निरन्तर पालन गर्दै आएको शक्ति भने एमाले हो, अन्य पार्टीहरूले यसलाई अंगीकार गरेका छैनन्। त्यसैले जबज केवल नारा मात्र नभएर एउटा विशेष राजनीतिक पहिचान र वैचारिक मार्गदर्शन पनि एमालेले बनाउन खोजिरहेको छ।

तर विडम्बना के छ भने, यति ठूलो राजनीतिक पहिचान भए तापनि व्यवहारमा यसको कार्यान्वयन पूर्णरूपले देखिएको छैन। पार्टीभित्रको गुटगत प्रतिस्पर्धा, नेतृत्वको होडबाजी, संगठनात्मक अस्थिरता र वैचारिक प्रशिक्षणको कमीले गर्दा सिद्धान्त केवल भाषण र दस्तावेजमा सीमित भएको अनुभव हुन्छ। जनता आज पनि प्रश्न गर्छन्—सिद्धान्तका आधारमा हुने भनिएका सुधार, सामाजिक न्याय, आर्थिक समृद्धि र लोकतान्त्रिक मूल्यहरू किन व्यवहारमा देखिँदैनन्? प्रश्न केवल नेता वा पदका लागि होइन, नेतृत्व र संगठनले वास्तविक रूपमा जबजबको मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्न कति तत्पर छन् भन्नेमा केन्द्रित छ।

नेपालको राजनीतिक परिस्थिति विगत दुई–तीन दशकदेखि लगातार परिवर्तन हुँदै आएको छ। राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक दबाब, आर्थिक चुनौती, भ्रष्टाचार र संगठनात्मक कमजोरीले गर्दा जनता र नेतृत्वबीच दूरी बढ्दै गएको छ। निर्वाचन आएपछि जनता र दलको सम्बन्ध केवल मतको लेन–देन जस्तो देखिन्छ, तर चुनावपछि अपेक्षित सुधार र विकास प्राप्त हुँदैन। यस्ता अवस्था तब उत्पन्न हुन्छन् जब वैचारिक मार्गदर्शन केवल नारा र घोषणामा सीमित रहन्छ, व्यवहारमा कार्यान्वयन हुँदैन। यही कारणले गर्दा जबजको वास्तविक सार अझै अधुरो देखिन्छ।

स्व. मदन भण्डारीले यो सिद्धान्त प्रस्तुत गर्दा यसको मुख्य उद्देश्य स्पष्ट पार्न खोजेका थिए;जनताको बहुदलीय जनवाद मार्फत समाजवादको मार्ग समेट्ने, राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र समाजवादको समन्वय गर्दै दीर्घकालीन परिवर्तन सुनिश्चित गर्ने। उनले देखाएका थिए कि कुनै पनि शक्ति वा नेतृत्वले व्यक्तिगत हित वा गुटगत प्राथमिकतालाई राष्ट्रको हितभन्दा माथि राख्नु हुँदैन। तर विगतका राजनीतिक अभ्यासहरूले देखाएका छन् कि पद र गुटले वैचारिक प्राथमिकतालाई ढाकछोप गरेको छ। जनता आज पनि यही विषयमा गम्भीर प्रश्न गर्छन्—के नेतृत्वले वास्तवमा नागरिकको जीवन सुधार्ने उद्देश्य राख्छ, कि केवल सत्ता र पदको खेल खेलिरहेको छ?

सिद्धान्तको कार्यान्वयनमा कमजोरी हुनु केवल पार्टीभित्रको गुटगत प्रतिस्पर्धा वा नेतृत्वको कमजोरी मात्र होइन, समाजको संरचना, प्रशासनिक प्रणाली र कानुनी ढाँचा कमजोर हुनुको पनि परिणाम हो। भ्रष्टाचार, नातावाद, आर्थिक असमानता र अवसरको अभावले गर्दा जनता अझै सशक्त महसुस गर्न सकिरहेको छैन। यही कारणले गर्दा जबज केवल भित्री दस्तावेज र भाषणको विषय बनेको छ, व्यवहारमा भने त्यसको प्रभाव कम देखिएको छ। त्यसैले यसको वास्तविक कार्यान्वयन र प्रभावकारीताका लागि केवल नेतृत्वको मात्र होइन, पार्टी संरचना, प्रशासन र नागरिक समाजसँगको सहकार्य आवश्यक छ।

एमालेभित्रको नेतृत्व संरचना र गुटगत व्यवस्थाले पार्टीको सिद्धान्तलाई व्यवहारमा लागू गर्न प्रभाव पार्ने मुख्य पक्ष हो। पार्टीमा गुटहरू केवल पद र प्रतिष्ठा खोज्ने माध्यम होइनन्; तर ती गुटगत संरचनाले कहिलेकाहीँ वैचारिक प्राथमिकतालाई पछाडि धकेल्छन्। जबजको मूल अर्थ यही हो-नेतृत्वले केवल सत्ता र पदको लागि होइन, राष्ट्र र जनताको हितको लागि काम गर्नुपर्छ। तर व्यवहारमा देखिन्छ कि गुटगत दबाब र रणनीतिले पार्टीलाई पद र प्रतिष्ठा केन्द्रित बनाएको छ। यसको परिणामस्वरूप नेकपा एमाले समर्थित युवा पुस्ताले केवल अनुकरण गर्ने, भाषणमा उद्धृत गर्ने, तर व्यावहारिक कदम चाल्न नजान्ने अवस्था पैदा भएको छ। युवा नेतृत्वको क्षमता विकास नगरी गुटगत खेल चलिरहँदा सिद्धान्तको वास्तविक कार्यान्वयन ढिला भएको छ।

नागरिक सरकारको उदयले स्थायीत्व ल्याए पनि दीर्घकालीन योजना र नीति बनाउने क्षमता कमजोर देखिएको छ। निर्वाचन आएपछि केवल मतको आदान–प्रदान हुन्छ, तर चुनावपछि अपेक्षित सुधार, विकास र समान अवसरको प्रत्याभूति कम देखिन्छ। यही अन्तरले सिद्धान्तको कार्यान्वयनमा बाधा पुर्‍याएको छ।

नेतृत्वको मनोविज्ञानले पनि सिद्धान्त कार्यान्वयनमा ठुलो भूमिका खेल्छ। पदको आकांक्षा, व्यक्तिगत प्रतिष्ठा, गुटगत दबाब, र राजनीतिक भविष्य सुरक्षित गर्ने इच्छा सबैले गर्दा बहुसंख्यक नेता वैचारिक प्राथमिकतालाई पछाडि राख्छन्। तर जबजको दृष्टिले नेतृत्वको भूमिका केवल पद कब्जा गर्नु होइन, समाजको रूपान्तरणको एजेन्ट हुनु हो। नेतृत्वले यदि दीर्घकालीन राष्ट्रिय लक्ष्य र समाजवादी मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्ने मनोवृत्ति विकास गर्यो भने मात्र सिद्धान्त सफल हुन सक्छ। यो केवल भाषण र घोषणामा सीमित रहँदैन; जनजीवनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पर्ने कार्यनीति र निर्णयमार्फत यसको प्रमाणित प्रभाव देखिनुपर्छ।

युवा पुस्ताको भूमिका यस सन्दर्भमा निर्णायक छ। यदि पार्टीका युवा सदस्यहरूले सिद्धान्तको मूल्य बुझेर व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गरे, तब मात्रै संगठनलाई दीर्घकालीन सुदृढता मिल्छ। तर विगतको अभ्यासले देखाएको छ कि युवा सदस्यहरूलाई केवल गुटगत खेल र नेतृत्वको समर्थनको माध्यम बनाइन्छ। उनीहरूको शक्ति र सृजनात्मक क्षमता पूर्ण रूपमा प्रयोग हुन सकेको छैन। जबजको वास्तविक अर्थ बुझ्ने, वैचारिक निर्णय गर्न सक्ने, र व्यवहारमा लाग्ने युवा नेतृत्वको अभावले गर्दा सिद्धान्त कार्यान्वयनमा ढिलाइ भइरहेको छ।

राष्ट्रिय राजनीति सँगको सम्बन्धमा पनि जबजबको महत्व प्रष्ट हुन्छ। राजनीतिक दल र नेतृत्व केवल आन्तरिक संगठन र पदको लागि सिमित रहँदैनन्; उनीहरूले देशका आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक संरचनासँग तालमेल राख्नुपर्छ। नागरिक सरकारको उदयले स्थायीत्व ल्याए पनि दीर्घकालीन योजना र नीति बनाउने क्षमता कमजोर देखिएको छ। निर्वाचन आएपछि केवल मतको आदान–प्रदान हुन्छ, तर चुनावपछि अपेक्षित सुधार, विकास र समान अवसरको प्रत्याभूति कम देखिन्छ। यही अन्तरले सिद्धान्तको कार्यान्वयनमा बाधा पुर्‍याएको छ।

सिद्धान्तको व्यवहारिक प्रभावको अर्को आयाम भनेको प्रशासन र राज्य संयन्त्रसँगको समन्वय हो। यदि पार्टी र नेतृत्वले प्रशासनिक प्रणालीसँग सहकार्य गरेर नीति, कार्यक्रम र विकास योजनामा सिद्धान्तलाई लागू गर्न सके, तब मात्र यो केवल भाषण र दस्तावेजमा सीमित रहँदैन। भ्रष्टाचार, अवसर असमानता, नातावाद, र संगठनात्मक कमजोरीले गर्दा जनता अझै सशक्त महसुस गर्न सकेको छैन। यही कारणले गर्दा सिद्धान्तको वास्तविक प्रभाव अधुरो देखिन्छ।

एमालेको महाधिवेशनको परिणामले केवल पार्टीको नेतृत्व निर्धारण गर्दैन; यसले संगठनको वैचारिक प्राथमिकता, युवा पुस्ताको सहभागिता, गुटगत संरचना, र राष्ट्रिय राजनीतिक स्थितिसँगको सम्बन्धलाई पनि निर्धारण गर्छ। यदि नेतृत्वले दीर्घकालीन लक्ष्य र सिद्धान्तको मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्ने योजना बनायो भने मात्र पार्टी, राष्ट्र र जनता सबैलाई लाभ पुग्छ। त्यसैले जबज केवल नारा मात्र नभई वास्तविक मार्गदर्शक सिद्धान्त बन्न सक्ने क्षमता राख्छ।

नेतृत्वको होडबाजी पार्टीभित्रको सबैभन्दा संवेदनशील विषय हो। अध्यक्ष, महासचिव, उपाध्यक्ष र अन्य पदको लागि उम्मेदवारहरूले केवल व्यक्तिगत प्रतिष्ठा र पदको आकर्षणको लागि मात्र होइन, गुटगत दबाब र शक्ति सुदृढ गर्ने माध्यमको रूपमा यो होडबाजी चलाउँछन्। तर यस प्रतिस्पर्धाले केवल पद र गुटलाई बलियो बनाउँछ; सिद्धान्त र वैचारिक प्राथमिकतालाई कमजोर पार्छ। जनता र कार्यकर्ता यो कुरा बुझ्ने स्थिति हुँदैनन्, तर दीर्घकालीन दृष्टिले यही असंतुलनले संगठन र राष्ट्र दुवैलाई प्रभाव पार्छ। जनताको बहुदलीय जनवादको सिद्धान्तले नेतृत्वलाई याद दिलाउँछ कि पदको खेल मात्र होइन, राष्ट्र र जनताको हितलाई केन्द्रमा राखेर काम गर्नु पर्छ।

युवा नेतृत्व र नयाँ पुस्ताको भूमिका अझ निर्णायक हुन्छ। युवा शक्ति र सृजनात्मकता बिना नेतृत्वको दृष्टि केवल भाषणमा सीमित रहन्छ। यदि युवा सदस्यहरूले जबज को अर्थ बुझेर व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गरे, तब मात्र संगठन दीर्घकालीन र राष्ट्र टिकाउ बन्न सक्छ।

राष्ट्रिय राजनीतिसँगको सम्बन्धमा नेतृत्वको दृष्टिकोण निर्णायक हुन्छ। राजनीतिक दलहरू केवल आफ्नो अस्तित्व र नेतृत्वको सुरक्षा मात्र सोच्दा दीर्घकालीन राष्ट्रिय हित प्रभावित हुन्छ। आर्थिक विकास, सामाजिक न्याय, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र राष्ट्रिय सुरक्षा सबै यी आयाममा नेतृत्वले सही प्राथमिकता नदिए राष्ट्र र जनता दुवै प्रभावित हुन्छन्, जबज कमजोर हुँदै जान्छ। जबजको मूल्य यही हो कि राजनीतिक शक्ति केवल पद कब्जा गर्ने माध्यम होइन; यो राष्ट्रिय उद्देश्य र समाज सुधारको साधन बन्नुपर्छ।

युवा नेतृत्व र नयाँ पुस्ताको भूमिका अझ निर्णायक हुन्छ। युवा शक्ति र सृजनात्मकता बिना नेतृत्वको दृष्टि केवल भाषणमा सीमित रहन्छ। यदि युवा सदस्यहरूले जबज को अर्थ बुझेर व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गरे, तब मात्र संगठन दीर्घकालीन र राष्ट्र टिकाउ बन्न सक्छ। पार्टीभित्रको गुटगत दबाब र पदको खेलले युवा शक्ति कमजोर बनाए पनि दीर्घकालीन दृष्टिले युवा पुस्तालाई सशक्त बनाउने अवसर अझै बाँकी छ।

जबज केवल नारा मात्र नभई वास्तविक मार्गदर्शक सिद्धान्त बन्न सक्छ। यसको कार्यान्वयन पार्टी, नेतृत्व, प्रशासन र नागरिक समाजको साझा प्रयासमा निर्भर छ। एमालेले यसलाई निरन्तर पालन गर्दै आएको छ, र यसको महत्व अझै घटेको छैन। यदि नेतृत्वले वैचारिक प्राथमिकता, युवा सहभागिता, गुटगत सन्तुलन, र राष्ट्रिय दृष्टिलाई समन्वय गरेर व्यवहारमा उतार्न सके, तब मात्र सिद्धान्त केवल भाषण र दस्तावेजमा सीमित नहुनेछ; यसले वास्तविक परिवर्तन, सामाजिक न्याय, आर्थिक समृद्धि, र राष्ट्रिय स्थायीत्व सुनिश्चित गर्ने मार्गदर्शन प्रदान गर्नेछ।

यसरी, नेपालमा राजनीतिक उतार–चढाव, नागरिक सरकारको उदय, एमालेको महाधिवेशन र नेतृत्वको होडबाजी सबै मिलेर जबजबको सिद्धान्तलाई केवल नारा वा घोषणामा सीमित राख्न बाधक भए पनि यसको मूल्य, आवश्यकता र प्रभाव अझै अपरिहार्य छ। पार्टी र नेतृत्वले यदि यसलाई व्यवहारमा उतार्ने प्रयास गरे, तब मात्र राष्ट्र र जनता दुवै यसबाट लाभान्वित हुन सक्छन्। यही अर्थमा जबज केवल सिद्धान्त मात्र होइन, राष्ट्रिय मार्गदर्शन र सामाजिक सुधारको आधार पनि बनेको छ।