आगामी एक दशकको हाम्रो शिक्षा

शिक्षा मानव जीवनपर्यन्त चलिरहने प्रक्रिया हो । यसै तथ्यका आधारमा आज पनि कुनै न कुनै रूपले प्रत्येक क्षणमा केही न केही नयाँ कुरा सिकिनै रहेको हुन्छ । चाहे घर घरायसीका व्यावहारिक कुरा हुन वा सामाजिक पक्ष किन नहुन त्यहाँ उसले सिक्ने र बुुझ्ने अवसर पाइनै रहेको हुुन्छ । यसरी सिकाउने र सिकिने प्रक्रियालाई नै शिक्षा हो भनेर भनिने गरिन्छ । यसरी सिक्ने र सिकाउने काम अनन्त कालसम्म रहिरहने छ ।

समाज रूपान्तरणका लागि सोही अनुुरूपको चेतना, ज्ञान र विचारको खाँचो छ । समय र परिस्थिति अनकूलको ज्ञान उत्पादन र उपयोगले मात्र व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रको विकास हुने हो । विद्यालय वा विश्व विद्यालयको स्थापना यही उद्देश्य पूर्तिका लागि नै हो । नेपालमा अहिले झण्डै दुुई दर्जनभन्दा बढी विश्व विद्यालय र हजारौँका संख्यामा विद्यालयहरू खोलिएका छन् । यी सबै शिक्षण संस्थाहरूको अध्ययन अध्यापनको काम नै प्राज्ञिक ज्ञान उत्पादन गर्नु हो । यी सबै शिक्षण संस्थाहरू औपचारिक कक्षा सञ्चालनमा सीमित छन । ती केटाकेटीहरू व्यावहारिक ज्ञान र सीपबाट विमुख छन् र तीनले जीवनपयोगी ज्ञान र सीप पाइरहेका छैनन् ।

आजको संसार नयाँ, प्रविधि र ज्ञानको खोजीमा तल्लीन छ । भोलिको विश्व प्रतिस्पर्धामा निक्कै अगाडि फड्को मार्नुुपर्ने बेलामा हामी भने अझै यथास्थितिको प्रमाणपत्र केन्द्रित मानसिकतामा अड्किएका छौँ । शैक्षिक उपलब्धिबाट प्राप्त हुनुपर्ने ज्ञान र व्यावहारिक सीप कति बढ्यो भन्नुपर्नेमा उही पुरानै ढर्राको प्रमाणपत्रमुखी धारणामा अल्मिलिएका छौँ ।

शिक्षा मानव जीवनको मूल आधार हो । यसैको आधारमा समाज डोरिने हो । कुनै पनि देशको विकासको मापन त्यस देशको शिक्षा व्यवस्था कस्तो छ भन्ने विषयबाट हुन्छ । नेपाल समाजिक, राजनीतिक र आर्थिक समृद्धितर्फ नलाग्नुुको मूल कारण शैक्षिक गुणस्तर कमजोर हुनु हो । हुन त हाम्रो शिक्षाको इतिहास केलाउँदा प्राचीन कालदेखि नै शिक्षाको सुरुवात भएको पाइन्छ । त्यो बेलाका ऋषिमुनि, तपस्वीहरूबाट शिष्यहरूलाई आश्रममा राखेर अध्यापन कार्य उपदेश, ज्ञानको रूपमा सिकाइने गरिन्थ्यो । यस किसिमको शिक्षा सीमित समुदायले मात्र पाउँदथे । गुरुकुल शिक्षा प्रणाली लामो समयसम्म नै चलेको थियो । यसरी मानव चेतनासँगै शिक्षाले इहलोक र पारलौकिक जीवनको सुखानुुभूति गराउँदै आएको पाइन्छ ।

आजको संसार नयाँ, प्रविधि र ज्ञानको खोजीमा तल्लिन छ । भोलिको विश्व प्रतिस्पर्धामा निक्कै अगाडि फड्को मानुु पर्ने बेलामा हामी भने अझै यथास्थितिको प्रमाणपत्र केन्द्रित मानसिकतामा अडकिएका छौँ । शैक्षिक उपलब्धिबाट प्राप्त हुनुपर्ने ज्ञान र व्यावहारिक सीप कति बढ्यो भन्नुपर्नेमा उही पुरानै ढर्राको प्रमाणपत्रमुखी धारणामा अल्मिलिएका छौँ । परिणामत हाम्रा केटाकेटीको मौलिक स्वरूप नै कमजोर हुने डर पैदा भएको छ । यसर्थ हाम्रो शिक्षानीति कार्यक्रम र व्यवस्थामा सुधार ल्याएर आगामी दशकपछिको सोचलाई समेत प्रवद्र्धन गर्न नवप्रवर्तनमुखी शिक्षा प्रणालीको आवश्यकता देखिन्छ । शिक्षा केवल जानकारी लिने कुरा मात्र नभएर नयाँ ज्ञान, सीप र प्रवृत्ति विकास गर्ने नवप्रवर्तनकारी शिक्षा चाहिन्छ ।

शिक्षाले कोरा ज्ञान, सिद्धान्तका कुरा सिकाएर मात्र हुँदैन भविष्यको लामो बाटो देखाउन सक्नुपर्दछ । तीनका निम्ति समालोचनात्मक सोच, कार्यमूलक व्यावहारिक ज्ञान, सिर्जनशीलता, सहकार्य, सहअस्तित्व, मिलनसारिता आदि गुणयुक्त शिक्षा चाहिन्छ । एक ठाउँमा अलवर्ट आइन्स्टाइनले भनेका छन् शिक्षा तथ्य याद गर्ने कुरा मात्र होइन सोच्ने क्षमताको प्रशिक्षण पनि हो । यसरी हाम्रो शिक्षा पनि परम्परागत ज्ञानभन्दा माथि उठी समय सन्दर्भ बन्नुपर्ने जरुरी छ । यसले विद्य्रार्थीलाई जिज्ञासुु अनुुसन्धानकारी साथै नवप्रर्वतनमा प्रेरित गर्दछ । यसैभित्र समस्या समाधान गर्ने क्षमता, कुशल चरित्र, नेतृत्वको क्षमता र मानवीय सम्वेदना प्राप्त हुन सक्दछ ।

आज साना कक्षामा अध्ययनरत केटाकेटी भोलि १० वर्षपछि विभिन्न क्षेत्रका विभिन्न ठाउँमा जिम्मेवारी समाल्ने हुन्छन् । आज तिनले सही ज्ञान, सीप र प्रवृत्ति विकास गरी सचरित्रवान गुणवान हुँदै गए भने भोलिको देश निर्माण अवश्यभावी छ । कक्षा कोठामा अध्ययनरत केटाकेटी जो छन् तिनले उपयुुक्त वातावरणमा स्वतन्त्ररूपले सोच्ने प्रश्न गर्ने र सिर्जनशीलताको विकास गर्ने सहक्रियाकलापप्रति अभिरुचि राख्ने अवसर पाउन सक्नुपर्दछ । शिक्षा क्षेत्रलाई साहसिक कदम चाली सुधारका कार्य अगाडि नबढाए अब आउने नयाँ पुस्ता पनि डिग्रीधारी बेरोजगारीको पहाड बन्नेछन् ।

शिक्षामा पनि पुस्तान्तरणको चर्चा निक्कै छ । पुस्ता बदलिनु र विचार पनि बदलिनु पुरानो पुस्ताप्रतिको फरक धारणा राख्नु यी कुनै नौला कुरा होइनन् । हाम्रो पुस्ताले पनि हामीमाथिको पुस्ताबीच यस्तै व्यहोरा व्यहोर्दै आएका हौँ तर फरक के छ भने अबको भावी पुस्ता हिजोका र आजका पुस्ताभन्दा फरक हुनेछन् । यिनलाई अबको यथास्थितिको कुनै पनि व्यवहार तिनका लागि नसुहाउने र अमिल्दो देखिन्छन् । यसर्थ अबका शिक्षा नीति निर्मातालाई आगामी १० वर्ष वा त्यसभन्दा पनि पछिका समयसम्म उपयोगी र व्यावहारिक जीवनोपयोगी शिक्षा प्रणाली निर्माण गर्न आवश्यक देखिन्छ ।
पहिलेका पुस्ताले पढ्ने गरेका विद्यालयभन्दा आजका पुस्ताले पढ्ने विद्यालय र पढ्ने ढंग फरक छ । नीति तथा हरेक कार्यक्रममा बदलाव आएको छ । शैक्षिक प्रक्रियामा पनि बदलाव आएको छ । विद्यालय तह पार गर्दा साथ आजका पुस्ता कामको खोजीमा देश तथा विदेश भौँतारिने गरेका छन् । अबको भावी पुस्तालाई स्वदेशमै बसी पढ्ने र रोजगारीको व्यवस्था मिलाउने काम राज्यले गर्नुपर्ने हुन्छ ।

हाल विद्यालयको समस्याका रूपमा रहेको विद्यालय छाड्ने प्रवृति (उच्च ड्रप आउट) दर खस्कँदो छ र त्यहाँ गुुणस्तर वा असमानता तथा शिक्षकहरूको अक्षम्यतालाई पूर्ण स्वचालनको आधारमा एआईको प्रयोगमार्फत गर्न सकिने अनुुमान गर्न सकिन्छ । सन्तुलित दृष्टिकोणले वर्तमान अन्योललाई सम्बोधन गर्दै नयाँ विधि र प्रविधितर्फ उन्मुुख भई नैतिक मापदण्ड, मानवीय स्वायत्तता र समावेशीतालाई पनि स्वीकार्दै हाम्रा जस्ता मुलुुकले पनि एआईलाई एक दशकभित्र सशक्तिकरणको माध्यम बनाउन सकिने अनुमान गर्न सकिन्छ ।

सामुदायिक विद्यालयभन्दा संस्थागत विद्यालयमा विद्यार्थी संख्या निक्कै बढिरहेका छन् । यसको समाधान गर्न सामुदायिक विद्यालयको व्यवस्थापनमा सुधार ल्याउनुु जरुरी छ । सामुुदायिक विद्यालयका प्रअलाई व्यवस्थापनसम्बन्धी तालिम, साथै प्रअ र शिक्षकहरूलाई गुणस्तरीय शिक्षाका लागि तालिम र आधुुनिक प्रविधिसम्बन्धी ज्ञानको अति आवश्यक देखिन्छ । जनसांख्यिक संरचनामा आएको परिवर्तनलाई ख्याल गरी विद्यालयको आवश्यकतासम्बन्धी अध्ययन गरी भौगोलिक नक्साकंन गरी केही दशकसम्म खपत हुने सोचले विद्यालय स्वीकृत दिइनुु पर्दछ । विद्यालय शिक्षामा उद्यमशील सम्बन्धित पढाइ र सीप सिकाइ व्यवस्था हुनुु जरुरी छ । भोलि आफैँले अवसरको खोजी गर्ने र स्वउद्यम सञ्चालन गर्ने सोचको विकास गर्ने र स्वरोजगार र स्वाबलम्बन बन्ने शिक्षाको प्रबन्ध हुनुु नै देशका लागि वर्तमान र भविष्यको सही बाटो हुुनेछ ।

आधुुनिक डिजिटल प्रणालीले केटाकेटीलाई समय सापेक्ष प्रविधिसँग जोडेर गुुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्ने दूरगामी शिक्षा प्रणालीको तर्जुुमा गर्नुु जरुरी छ । कृतिम बौद्धिकता (एआई) उपकरणको आगमनले शिक्षालाई कसरी कुन बाटोतर्फ लग्ने हो । यस विषयलाई पनि मध्यनजर राखी एक दशक लामो खपत हुने शिक्षा नीतिको खाँचो देखिन्छ । एआई खासगरी विकसित मललुुकमा दैनिक शैक्षिक जीवनको अभिन्न अंग बनिसकेको छ । सन् २०२५ को शैक्षिक वर्षदेखि प्राथमिक र माध्यमिक पाठ्यक्रममा अनिवार्य लागू गर्ने नीति लिइसकेको छ । सन् २०३० सम्म सबैमा लागू गर्दै छ ।

अमेरिकाको सेन्टरफर डेमोक्रेसी एण्ड टेक्नोलोजीले गरेको एक अध्ययनअनुुसार कक्षा १२ सम्म सञ्चालन भएका विद्यालयहरूमा शैक्षिक वर्ष २०२४ र २०२५ मा करिब ८५ प्रतिशत शिक्षक र ८६ प्रतिशत विद्यार्थीले आफ्नो शिक्षण सिकाई क्रिया कलापमा एआई प्रयोग गर्ने गरेका छन् । यसरी विश्वमा शैक्षिक परिदृश्यमा दु्रतगतिले फेरबदल हुँदै आएको छ ।

हाल विद्यालयको समस्याका रूपमा रहेको विद्यालय छाड्ने प्रवृति (उच्च ड्रप आउट) दर खस्कँदो छ र त्यहाँ गुुणस्तर वा असमानता तथा शिक्षकहरूको अक्षम्यतालाई पूर्ण स्वचालनको आधारमा एआईको प्रयोगमार्फत गर्न सकिने अनुुमान गर्न सकिन्छ । सन्तुलित दृष्टिकोणले वर्तमान अन्योललाई सम्बोधन गर्दै नयाँ विधि र प्रविधितर्फ उन्मुुख भई नैतिक मापदण्ड, मानवीय स्वायत्तता र समावेशीतालाई पनि स्वीकार्दै हाम्रा जस्ता मुलुुकले पनि एआईलाई एक दशकभित्र सशक्तिकरणको माध्यम बनाउन सकिने अनुमान गर्न सकिन्छ । (लेखक गौतम पूर्व शिक्षा अधिकारी, पद्मोदय माविका पूर्व प्राचार्य तथा शिक्षा क्षेत्रका विज्ञ लेखक हुनुहुन्छ ।)