सामुदायिक विद्यालयको १० वर्षे दृष्टि

नेपालको शिक्षा प्रणालीमा सामुदायिक विद्यालयहरूले सदियाँैदेखि मेरुदण्डको भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन् । गाउँ-गाउँमा फैलिएका यी विद्यालयहरूले सरकारी शिक्षा प्रणालीको आधारभूत सेवा पुर्‍याउँदै मात्र छैनन्, सामाजिक समानता, समुदाय विकास, र भावी मानव स्रोत निर्माणमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याइरहेका छन् । विगत केही दशकमा यी विद्यालयहरूले प्रगति गरेका छन्, तर गुणस्तर, पूर्वाधार र आधुनिक शिक्षण प्रविधिमा अझै धेरै चुनौतीहरू रहेका छन् ।

विद्यार्थी उपस्थिति र शिक्षा गुणस्तर
सरकारी तथ्यांकअनुसार, ग्रामीण क्षेत्रमा प्रारम्भिक तहमा करिब ९० प्रतिशत विद्यार्थी विद्यालय जान्छन् । विद्यार्थी उपस्थितिमा वृद्धि भएको छ भने पनि गणित, विज्ञान र भाषा विषयमा आधारभूत ज्ञानमा कमजोरी देखिन्छ । शिक्षा केवल उपस्थितिमा सीमित हुन सक्दैन, गुणस्तर र व्यावहारिक सीप विकासमा जोड दिन अत्यावश्यक छ ।

शिक्षकहरू शिक्षण गुणस्तर सुधारको पहिलो आधार हुन् । विगत केही वर्षमा शिक्षक तालिम र कार्यशालाहरूले दक्षता बढाएको देखिन्छ, तर ग्रामीण क्षेत्रमा प्रशिक्षित शिक्षकको कमी र एकै शिक्षकले धेरै विषय पढाउनुपर्ने अवस्था अझै छ ।

शिक्षक क्षमता र पेसागत विकास
शिक्षकहरू शिक्षण गुणस्तर सुधारको पहिलो आधार हुन् । विगत केही वर्षमा शिक्षक तालिम र कार्यशालाहरूले दक्षता बढाएको देखिन्छ, तर ग्रामीण क्षेत्रमा प्रशिक्षित शिक्षकको कमी र एकै शिक्षकले धेरै विषय पढाउनुपर्ने अवस्था अझै छ । आगामी दशकमा शिक्षक प्रशिक्षणमा डिजिटल शिक्षा, समावेशी शिक्षण विधि, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका नयाँ शिक्षण प्रविधि, र विषयगत विशेषज्ञताको समावेशीकरण अनिवार्य छ ।

पूर्वाधार र प्रविधि पहुँच
अधिकांश सामुदायिक विद्यालयमा पर्याप्त कक्षा कोठा, पुस्तकालय, प्रयोगशाला र डिजिटल स्रोतको कमी छ । आधुनिक शिक्षण–अध्यापन प्रविधिको अभावले विद्यार्थीको सृजनात्मक क्षमता र व्यावहारिक सीप विकासमा बाधा पु¥याइरहेको छ । आगामी दशकमा पर्याप्त पूर्वाधार, डिजिटल शिक्षण सामग्री, कम्प्युटर र इन्टरनेटको पहुँच सुनिश्चित गर्नु अत्यावश्यक हुनेछ । यसले विद्यार्थीलाई अन्तर्राष्ट्रिय ज्ञान र स्रोतसँग जोड्ने मात्र होइन, प्रतिस्पर्धात्मक स्तरमा सक्षम बनाउनेछ ।

समावेशी र विद्यार्थी केन्द्रित शिक्षा
हरेक विद्यार्थीको क्षमता फरक हुन्छ । आगामी दशकमा सामुदायिक विद्यालयले विद्यार्थी केन्द्रित शिक्षण प्रणाली अपनाउनुपर्छ । विशेष आवश्यकता भएका विद्यार्थी, विभिन्न भाषिक पृष्ठभूमि र सामाजिक परिवेशका बालबालिकालाई समान अवसर दिन सकिने शिक्षण विधि आवश्यक छ । यसले न केवल शैक्षिक स्तर सुधार गर्नेछ, तर सामाजिक समावेशिता र समानताको संवर्धनमा पनि ठूलो भूमिका खेल्नेछ ।

पाठ्यक्रम र कौशल विकास
सामुदायिक विद्यालयको पाठ्यक्रमले स्थानीय संस्कृतिलाई आत्मसात् गर्दै, समसामयिक ज्ञान र व्यावहारिक कौशल प्रदान गर्नुपर्छ । विज्ञान, प्रविधि, कृषि, उद्यमशीलता र रोजगारमुखी शिक्षा आगामी दशकको मुख्य आधार हुनेछन् । विद्यार्थीलाई प्रयोगात्मक ज्ञान, समस्या समाधान क्षमता, र जीवन-कौशलमा प्रशिक्षित गर्ने पाठ्यक्रमले शिक्षा मात्र होइन, सामाजिक र आर्थिक विकासमा पनि योगदान पुर्‍याउनेछ ।

आगामी १० वर्षमा शिक्षक क्षमता अभिवृद्धि, डिजिटल शिक्षा, समावेशी पाठ्यक्रम, समुदायको सक्रिय सहभागिता, र मूल्य-आधारित शिक्षामार्फत सामुदायिक विद्यालयले गुणस्तरीय, सृजनात्मक, र समावेशी शिक्षा प्रवाह गर्नु आवश्यक छ ।

सामुदायिक सहभागिता र सामाजिक उत्तरदायित्व
शिक्षा केवल विद्यालयको जिम्मेवारी होइन । अभिभावक, स्थानीय संस्था, सरकारी निकाय र विद्यालय व्यवस्थापन समितिको सक्रिय सहभागिताले विद्यालयलाई शिक्षा, स्रोत, वातावरण र प्रशासनमा सुधार गर्न सहयोग पु¥याउनेछ । सामुदायिक विद्यालयले मूल्यमा आधारित शिक्षा, जीवन कौशल, सामाजिक जिम्मेवारी, र नेतृत्व विकासका कार्यक्रममार्फत विद्यार्थीलाई जिम्मेवार नागरिक बनाउन सहयोग गर्नेछन् ।

भविष्यको दिशा : शिक्षा र समाज सुधार
सामुदायिक विद्यालय केवल शिक्षा दिने संस्था मात्र होइनन्, यी विद्यालयहरूले ग्रामीण समाजको केन्द्रबिन्दु भएर सामाजिक सुधारको अभियानमा अग्रसर हुन सक्छन् । आगामी १० वर्षमा शिक्षक क्षमता अभिवृद्धि, डिजिटल शिक्षा, समावेशी पाठ्यक्रम, समुदायको सक्रिय सहभागिता, र मूल्य–आधारित शिक्षामार्फत यी विद्यालयले गुणस्तरीय, सृजनात्मक, र समावेशी शिक्षा प्रवाह गर्नेछन् । यदि यी सुधारहरू ठोस रूपमा कार्यान्वयन गरिए, सामुदायिक विद्यालयहरू केवल शिक्षा प्रदान गर्ने संस्था नभई सामाजिक परिवर्तन र राष्ट्रिय प्रगतिका मुख्य शक्ति बन्नेछन् ।
सामुदायिक विद्यालयहरूको हालको अवस्था मिश्रित छ- एकातर्फ प्रगति र पहुँचमा सुधार देखिन्छ भने अर्कोतर्फ गुणस्तर र पूर्वाधारमा कमजोरी छ । सही नीतिगत समर्थन, आधुनिक शिक्षण विधि, र समुदायको सक्रिय सहभागिताले यी विद्यालयलाई भविष्यमा गुणस्तरीय शिक्षा प्रवाह गर्ने केन्द्र बनाउनेछ ।

अन्ततः आगामी १० वर्षमा सामुदायिक विद्यालयको शिक्षाको स्तरमा गुणात्मक र मात्रात्मक सुधारको आवश्यकता छ । शिक्षकको क्षमता अभिवृद्धि, डिजिटल शिक्षा, समावेशी पाठ्यक्रम, समुदायको सहभागिता र मूल्य आधारित शिक्षाले सामुदायिक विद्यालयलाई देशभरका ग्रामीण क्षेत्रका विद्यार्थीका लागि वास्तविक अवसरको केन्द्र बनाउनेछ । यदि हामीले यी सुधारमा ठोस कदम चाल्यौँ भने, आगामी दशकमा नेपालका सामुदायिक विद्यालयहरू केवल शिक्षा दिने संस्था मात्र नभई, सामाजिक परिवर्तन र राष्ट्रिय प्रगतिका मुख्य शक्ति बन्नेछन् । (लेखक चालिसे श्री सिद्धि गणेश मावि गागलफेदीमा माध्यमिक तहको अंग्रेजी शिक्षिका हुनुहुन्छ ।)