विदेशमा नेपाली पत्रकारिता र अबको बाटो

नेपाली राष्ट्रिय दैनिक हिमालय टाइम्सले ३० वर्षको यात्रा पूरा गरेको छ । यो केवल पत्रिकाको वार्षिकोत्सव मात्र होइन, नेपाली पत्रकारिताको आधुनिक इतिहासमा एक महत्वपूर्ण मोड पनि हो । १९०१ सालमा गोरखापत्रले नेपाली भाषाको पहिलो सरकारी पत्रिका सुरु गरेपछि प्रेसको विकास ढिलो गतिमा भए पनि, १९९० को जनआन्दोलन र नयाँ संविधानपछि मात्र निजी पत्रिकाले स्वतन्त्र पत्रकारिताको स्वाद चाख्न पाए ।

त्यो लोकतान्त्रिक परिवेशमा जन्मेका अग्रणी राष्ट्रिय दैनिकमध्ये हिमालय टाइम्स पनि एक हो, जसले तीन दशकमा आफ्नै इतिहास कोरेको छ । पञ्चायत कालमा सरकारी नियन्त्रणमा रहेका सञ्चार माध्यमहरूलाई चुनौती दिँदै, हिमालय टाइम्सले प्रतिस्पर्धी बजारमा उभिएर नागरिक समाजको आवाजलाई बलियो बनायो र लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई प्रवद्र्धन गर्‍यो ।

नेपाली पत्रकारिताको विकासमा कानुनी स्वतन्त्रता, निजी क्षेत्र र एनजिओको लगानी, विज्ञापन बजारको विस्तार, सञ्चार उपभोक्ताको वृद्धि र नेपाली भाषाको सुदृढीकरण मुख्य कारक बनेका छन् । हिमालय टाइम्सले यी अवसरहरू प्रयोग गर्दै कमजोर पक्षसँग जुधेको छ र आफ्नो पहिचान ‘प्रो-डेमोक्रेसी, प्रो-नेसन’ पत्रिका भनेर स्थापित गरेको छ ।

३० वर्षको यात्रामा हिमालय टाइम्सले अनेक चुनौती झेलेको छ । कागजको मूल्यवृद्धि, विज्ञापन बजारको संकुचन, माओवादी द्वन्द्व र आपतकालको छायाँ, अनि अनलाइन तथा सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रभाव । यी सबै परिस्थितिमा निजी लगानीमा सञ्चालित हिमालय टाइम्सले निरन्तर सुधार र टिकाउको मार्ग अपनाउँदै आफ्नो पहिचान बनायो ।

संस्थापक उज्ज्वल शर्माको नेतृत्वमा पत्रिकाले कठिनाइको सामना गर्दै सुधार र परिपक्वता हासिल गरेको छ । विज्ञापन, वितरण र प्राविधिक पूर्वाधारदेखि दैनिक व्यवस्थापनसम्म उनले पत्रिकालाई लगातार अघि बढाइरहे । यही कारण हिमालय टाइम्स आज नेपाली निजी राष्ट्रिय दैनिकको महत्वपूर्ण स्तम्भ बनेको छ ।

प्रधानसम्पादक प्रा. पुरुषोत्तम दाहालको नेतृत्वले पत्रिकाको भाषा, शैली र दृष्टिकोणमा परिपक्वता ल्याएको छ । उनी राष्ट्रिय पत्रकारिताका अनुभवी व्यक्तित्व हुन्, जसले पत्रकारितालाई केवल समाचार छाप्ने उद्योग होइन, समाजका प्रश्न सोध्ने, सत्ता जवाफदेही बनाउने र वञ्चित समूहको पक्षमा उभिने नैतिक अभ्यासको रूपमा हेर्छन् ।

हिमालय टाइम्सले राजनीतिक अस्थिरता, संविधानिक द्वन्द्व, माओवादी द्वन्द्व, शान्ति प्रक्रिया, संघीयता, आर्थिक संकट, भूकम्प र महाविपत्तिसम्मका घटनाहरूलाई मात्र रिपोर्ट गरेन; यसले इतिहासमा रहेका परिवर्तनलाई दस्तावेजिकृत गरेको छ । तीन दशकमा लेखिएका सम्पादकीय र विश्लेषणात्मक सामग्री दशकौँपछि पनि ऐतिहासिक प्रमाण बन्नेछन् ।

नेपाली पत्रकारिताको विकासमा कानुनी स्वतन्त्रता, निजी क्षेत्र र एनजिओको लगानी, विज्ञापन बजारको विस्तार, सञ्चार उपभोक्ताको वृद्धि र नेपाली भाषाको सुदृढीकरण मुख्य कारक बनेका छन् । हिमालय टाइम्सले यी अवसरहरू प्रयोग गर्दै कमजोर पक्षसँग जुधेको छ र आफ्नो पहिचान ‘प्रो–डेमोक्रेसी, प्रो–नेसन’ पत्रिका भनेर स्थापित गरेको छ ।
विदेशमा फैलिँदै गएको नेपाली पत्रकारिताका लागि हिमालय टाइम्सले महत्वपूर्ण मार्गदर्शन गर्नसक्छ । तथ्य जाँच, संस्थागत संरचना, सम्पादकीय नीति, भाषा र शैली– यी सबै विदेशमा काम गर्ने नेपाली मिडियाका लागि आदर्श अभ्यास बन्नसक्छ । आगामी दशकमा डिजिटल पत्रकारिता, कृत्रिम बुद्धिमत्ता र डेटा पत्रकारिता प्रविधिमा आधारित हुनेछ, र विदेशमा बसेर नेपालसँग डिजिटल संवाद गर्ने गतिविधि बढ्नेछ ।

यता, विदेशमा फैलिँदै गएको नेपाली पत्रकारिता पनि आगामी १० वर्षमा कता जाने हो, र त्यहाँ हिमालय टाइम्सजस्तो राष्ट्रिय दैनिकको अनुभवले के सिकाउँछ ? आज संघीय नेपालमा बस्ने तीन करोड नेपालीमध्ये करिब एक करोड नेपाली विश्वभर फैलिएका छन् । कतार, युएई, मलेसिया, कोरिया, जापान, युरोप, अमेरिका, अष्ट्रेलिया, युकेदेखि अफ्रिकी मुलुकसम्म हरेक ठाउँमा नेपाली समुदाय, क्लब, मिडिया समूह र पत्रकारहरूको नेटवर्कहरू विकसित भइरहेका छन् । नेपाल पत्रकार महासंघ स्वयंले नेपालभित्र र विदेशमा काम गर्ने पत्रकारलाई प्रतिनिधित्व गर्छ, र युके, अमेरिका जस्ता देशमा शाखा-संरचना बनाइसकेको छ ।

यता, अन्तर्राष्ट्रिय पत्रकार महासंघ अमेरिका लगायतका विभिन्न संघसंस्था पनि नेपाली पत्रकारिता र पत्रकारको लागि काम गरिरहेका छन् र यो क्रम विस्तार हुँदै छन् । नेपालबाहिर पनि नेपाली थुप्रै अनलाइदेखि प्रिन्टसम्मका पत्र पत्रिकाको प्रकाशन बढ्दै गएको छ तर चुनौतीका रासहरू कति छन् छन् । यसले के देखाउँछ भने, आगामी दशकमा ‘विदेशको नेपाली पत्रकारिता’ छुट्टै शक्ति केन्द्रका रूपमा उभिनेछ ।

प्रविधिको दृष्टिले हेर्दा अगामी १० वर्ष डिजिटल पत्रकारिताको, अनि कृत्रिम बुद्धिमता र डेटा पत्रकारिताको दशक हुनेछ । विदेशका नेपाली पत्रकारहरू अब केवल ब्लग वा फेसबुक पेजका प्रशासक मात्र रहने छैनन्; उनीहरू बहुभाषिक पोर्टल, युट्युब टेलिभिजन, पोडकास्ट, डिजिटल म्यागजिन, डकुमेन्ट्री सिरिज, अनलाइन रेडियो, टक सो जस्ता बहुमाध्यमीय उत्पादनतर्फ बढी उन्मुख हुँदै छन् । विदेशमा बसेर नेपालका राजनीतिज्ञ, व्यवसायी, कलाकारसँग डिजिटल संवाद गर्ने, दूतावास, कन्सुलेट, श्रम दूतावास, एयरलाइन्स, रेमिटेन्स कम्पनी, इन्टरनेसनल एनजिओजस्ता संस्थासँग प्रश्न गर्ने परिपाटी बढ्दै जानेछ ।

नेपालभित्र विकसित भएको ‘सन्तुलित, सुबोध, व्यावसायिक नेपाली’ भाषाशैलीलाई विदेशको नेपाली पत्रकारिताले अपनाउन सके, ती माध्यमहरू अझ विश्वसनीय बन्न सक्छन् । विदेशको नेपाली पत्रकारिताले आगामी दशकमा तीनवटा ठूलो जोखिमसमेत सामना गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

यस्तो अवस्थामा हिमालय टाइम्स राष्ट्रिय दैनिक जस्ता ‘घरभित्रका’ संस्थाले के सिकाइ दिन सक्छन् त ? पहिलो, तथ्य जाँचको अनुशासन । सामाजिक सञ्जालको वेगसँग प्रतिस्पर्धा गर्न खोज्दा पनि हिमालय टाइम्स राष्ट्रिय दैनिकले तीन दशकसँगै विकसित गरेको तथ्य-पुष्टि र स्रोत-भेरिफिकेसनको परम्परा विदेशका नेपाली मिडियाका लागि आदर्श हुनसक्छ । दोस्रो, संस्थागत संरचना र सम्पादकीय नीति । व्यक्तिमा भरपर्नेको सट्टा संस्थागत संरचना, सम्पादकीय बोर्ड, आचारसंहिता, विज्ञापन–सम्पादकीय विभाजन, हितसम्पर्क-घोषणाजस्ता अभ्यास विदेशका डिजिटल मिडियामा पनि लागू हुनुपर्छ । तेस्रो, भाषा र शैली । नेपालभित्र विकसित भएको ‘सन्तुलित, सुबोध, व्यावसायिक नेपाली’ भाषाशैलीलाई विदेशको नेपाली पत्रकारिताले अपनाउन सके, ती माध्यमहरू अझ विश्वसनीय बन्न सक्छन् ।

विदेशको नेपाली पत्रकारिताले आगामी दशकमा तीनवटा ठूलो जोखिमसमेत सामना गर्नुपर्ने देखिन्छ । पहिलो, वित्तीय दिगोपनाको संकट- विज्ञापन बजार सीमित, सदस्यता संस्कृति कमजोर, युट्युब वा फेसबुकको एल्गोरिदममा निर्भरता । दोस्रो, कानुनी र कूटनीतिक संवेदनशीलता– विदेशी भूमिमा बसेर नेपाली राजनीतिमा बोल्दा, स्थानीय कानुन तथा दुवै देशको कूटनीतिक सम्बन्धलाई ध्यान दिनुपर्ने सन्तुलन । तेस्रो, डिसइनफर्मेसन र अफवाहको चुनौती- प्रवासी समाजमा गसिप, गाली–गलौज र व्यक्तिगत बदनाम गर्ने सामग्रीले ‘पत्रकारिता’को नाम कब्जा गर्ने जोखिम । यी सबै मोर्चामा हिमालय टाइम्सजस्ता संस्थाले देखाएको संयम, तथ्यपरकता र लोकतान्त्रिक मूल्यप्रति प्रतिबद्धता मार्गदर्शक बन्नसक्छ ।

अन्ततः, हिमालय टाइम्सको ३० वर्ष केवल संस्थाको जन्मदिन होइन, स्वतन्त्र, उत्तरदायी र जनमुखी पत्रकारिताको निरन्तर यात्राप्रति गरिएको प्रतिज्ञाको पुनःस्मरण हो । तीन दशकअघि सुरु भएको यो यात्रा अझ धेरै दशकसम्म जारी रहोस् र नेपाली पत्रकारितालाई उच्च शिखरमा पुर्‍याओस् । तीन दशकको तन्नेरी हिमालय टाइम्सलाई भविष्यतर्फ अघि बढ्ने मार्गमा शुभकामना ।

(लेखक खनाल अन्तर्राष्ट्रिय पत्रकार महासंघ, अमेरिकाका संस्थापक अध्यक्ष, नेपाल मदर डट कमका प्रधानसम्पादक, अग्रज गायक, कलाकार, लेखक, साहित्यकार र हाल अमेरिकामा आफ्नै पेसा व्यवसायमा संलग्न हुनुहुन्छ ।)