पुरानो पुस्ताको उपान्त्य यात्रा

करिब असी वर्षयताको राजनीतिमा कुनै न कुनै रूपले योगदान दिनुभएका परिपक्व राजनीतिकर्मीहरू अब थोरै अवशिष्ट रहनुभएको छ । केही दिन पहिलेसम्म राजनीतिको धारबारे विमर्श गरिरहनु भएका विश्वबन्धु थापाको पार्थिव अवशान भयो । उहाँको पार्थिव अवशानलाई यो पुस्ताको उपान्त्य अवशानभन्दा उचित होला । करिब ९८ वर्षकै वयमा हुनुहुन्छ स्वतन्त्रता सेनानी, लोकतान्त्रिक योद्धा योगप्रसाद उपाध्याय । हामी उहाँको अझै स्वस्थ, प्रसन्न र दीर्घजीवनको कामना गर्दछौं ।

विश्वबन्धु थापा समकालीन राजनीतिमा उदाएको, समकालीन राजनीतिलाई राम्ररी बुझेको तर समकालीन राजनीतिक परिवर्तनलाई पूर्णतः स्वीकार गर्न असमर्थ व्यक्तित्वको नाम मानिनुहुन्छ । राणाशासनको अन्त्यका लागि नेपाली कांग्रेसको नेतृत्वमा भएको सशस्त्र आन्दोलनको एक मुख्य योद्धा थापाले ०१७ बाट आफूलाई पृथक परिचयमा प्रस्तुत गर्नुभयो । नेपाली कांग्रेसको वैचारिक नायक बीपी कोइरालाको अत्यन्त निकट थापालाई राजा महेन्द्रले आफ्ना पक्षमा पारेको देख्दा बीपीमा कति पीडा भयो होला ? अनुमानमात्र गर्न सकिन्छ । राणाशासन अन्त्य गरी नवीन नेपालको निर्माणमा अनेक युवाहरूको श्रम, वय, योग्यता, अनुभव र कतिपयको त जीवन नै समर्पित भएको थियो । नवीन नेपालको अर्थ राज्य प्रणाली, शासकीय परिवर्तन र विकासका सन्दर्भमा बुझ्नुपर्ने हुन्छ । हुन त ००७ को परिवर्तनका योद्धाहरूको ठूलो पंक्तिले आफूलाई निरन्तर लोकतन्त्रका पक्षमा उपस्थित गराउन सकेन ।

समयको चाप अर्कै थियो होला । कतिपय व्यक्तिहरूले आफ्ना निजी समस्याका कारण, कतिपयले महत्वाकांक्षाका कारण, कतिपयले निरन्तर जेलनेल यातनाको पीडाका कारण, कतिपयले आर्थिक समस्याका कारण उनीहरू लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा टिक्न सकेनन् होला । त्यसरी नटिक्नेमध्येमा विश्वबन्धु थापा पनि पर्नुहुन्छ । तर लोकतन्त्रमा विश्वास गर्ने कतिपय मानिसहरूभन्दा उहाँ अब्बल राजनीतिकर्मी, विचारशील र शुद्ध आचरणको व्यक्तित्व भएर जीवनभर रहनुभयो । गतवर्ष यस्तै राजनीतिकर्मी अच्युतराज रेग्मीको पार्थिव अवशान भएको थियो भने कमलराज रेग्मी पनि त्यही कोटिमा पर्नु भएको विगत छ । नब्बे वर्ष पूरा भएर पनि राजनीतिको विश्लेषण गर्नु नयाँ सम्भावनाहरूको खोजिगर्नु, देश र जनताको चिन्ता गर्नु आफैंमा एक विशिष्ट गुण हो र योगदान पनि । विश्वबन्धु थापा आफ्नो ९८ वर्षको उमेरसम्म नै विचार विश्लेषण गरिरहनु भएको थियो । आफ्नो जीवनको अन्तिम समयसम्म राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीमा आबद्ध भएर पार्टीलाई विचार प्रवाह गरिरहनु भएको थियो ।

०१५ सालको पहिलो संसदीय निर्वाचनमा विजयी थापा प्रमुख सचेतक भएर कांग्रेसमा सक्रिय हुनुहुन्थ्यो । अत्यन्त स्पष्ट वाक्कला, तर्क, सचेतता आदिका कारण बीपीले उहाँलाई पत्याउनुभएको हुनुपर्छ । राजा महेन्द्रले ०१७ मा सेनाको सहयोगमा संविधान खारेजी, संसद् विघटन, सरकारमा बस्नेहरूलाई जेल, राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्ध र नेताहरूलाई गिरफ्तार गरेको घटना सामान्य थिएन । राजाले गरेको यो नागरिक अधिकार र लोकतन्त्रविरोधी कदमप्रति नेपाली कांग्रेसका चर्चित दुईजना नेताहरू डा.तुलसी गिरि र विश्वबन्धु थापाको सहयोग रहेको धेरैको विश्वास छ । त्यस समयको घटना र अवस्थाले समेत यसलाई पुष्टि गरिरहेका छन् । तर पनि चुरोमा प्रजातन्त्रको केही न केही गुण विश्वबन्धुमा रहेको पाइन्थ्यो ।

ADVERTISEMENT

विसं २०३६ सालमा विद्यार्थी आन्दोलनबाट उत्पन्न परिस्थितिका कारण राजा वीरेन्द्रले निर्दलीय पञ्चायतलाई सुधार गर्ने कि बहुदलीय शासन व्यवस्था रोज्ने भन्ने प्रश्नसहित जनमत संग्रहको घोषणा गर्नुभएपछि विश्वबन्धु बहुदलका पक्षमा उभिन पुग्नुभयो । उहाँसहित श्रीभद्र शर्मा, रवीन्द्रनाथ शर्माहरूले राजाबाट सिधै बहुदलको घोषणा गर्नुपर्ने माग गर्नुभएको थियो । उहाँहरूका विचारमा जनमतसंग्रहले समस्याको स्थायी समाधान नदिने, केही समयका लागि विवाद टुंग्याए पनि त्यो स्थायी नहुने र समस्या बल्झिने हुनाले राजा आफैंले बहुदलको घोषणा गर्नु उचित हुने तर्क गर्नुभएको थियो । यो संभव भएन र जनमत संग्रह भयो, निर्दल पक्षले जित्यो । तर उहाँहरूले भन्नु भएजस्तै समस्या यथावत् रहेपछि ०४६ मा आन्दोलनले निर्दलीय पञ्चायतको मौलो ढालेको हो । यदि ०३६ मा नै राजाले बहुदलीय पद्धतिको घोषणा गरेको भए नेपालको लोकतान्त्रिक पद्धति, लोकतान्त्रिक संस्कृति र विकासको राजमार्ग सही दिशातर्फ जानसक्ने थियो होला । किनभने त्यस समय बीपी कोइराला सक्रिय हुनुहुन्थ्यो, टंकप्रसाद आचार्यदेखि केआई सिंहसम्म सबै सक्रिय हुनुहुन्थ्यो ।

कांग्रेसका मूर्धन्य नेताहरू सबैले लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा आफ्नो पूर्वअनुभव अनुरूप योगदान गर्ने वातावरण बन्नसक्ने थियो । समय घर्केपछिको परिवर्तनमा पुराना नेताहरूले चाहेर पनि योगदान गर्न सक्नुभएन । पछिल्लो पुस्ताको गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमा लोकतन्त्रको मार्ग सहज हुनसकेन । त्यसपछिका नेताहरूको त कुरा गर्नु नै अर्थहीन हुन्छ । बीचमा थोरै दिन कृष्णप्रसाद भट्टराई, मनमोहन अधिकारी र पछिल्लो चरणमा सुशील कोइरालाको नाम नेतृत्व चर्चाका सन्दर्भमा महत्वकासाथ लिनुपर्ने हुन्छ । अन्यथा अरू कोही पनि लोकतन्त्रको आचरण, मर्यादा र संस्कृतिलाई जीवन्त राख्न समर्थ भएको देखिएन ।

०३६ सालमा विश्वबन्धु थापा गाउँफर्क राष्ट्रिय अभियानको अध्यक्ष हुनुहुन्थ्यो । जनमतसंग्रहको घोषणा भएको थियो, तैपनि पञ्चहरू कांग्रेस भनेपछि तर्सिने गर्थे । बीपी कोइराला जयबागेश्वरीस्थित तारिणीप्रसाद कोइरालाको घरमा बस्नुभएको अवस्था थियो । विजया दशमीको दिन थापा झण्डा हल्लाउँदै जयबागेश्वरी पुग्नु भयो र बीपीको हातको टीका लागउनुभयो । यो घटनाले निर्दलवादीहरूमा भयानक कम्पन पैदा भयो र उहाँको तीव्र विरोध सुरु भएपछि पदबाट राजीनामा दिनु भएर नेपाली कांग्रेसमा आबद्ध हुनुभयो । तर त्यहाँ पनि टिक्ने अवस्था भएन । पाल्पामा भएको कुनै कार्यक्रममा सहभागी हुनुभएका थापालाई नेपाली कांग्रेसका कार्यकर्ताहरूले हुटिङ गर्दै खेदेपछि उहाँ त्यसपछि कहिल्यै पनि कांग्रेसमा आबद्ध हुनुभएन ।

०४६ पछिका दिनमा राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीमा रहेर उहाँको योगदान रह्यो । यद्यपि थापा स्वयं गृहमन्त्री भएको समय ०१७ पुस २२ गते नै नेपालमा राजनीतिक दलहरूमाथि प्रतिबन्ध लागेको थियो । जे भए पनि अनेक उतारचढाब भोग्दै, अस्थिरता र स्थायित्वका अनुभव बटुल्दै दीर्घजीवन बाँच्नुभएका विश्बन्धु थापाको देहावशान भएको छ । दिवंगत थापाप्रति हार्दिक श्रद्धाञ्जलि ।