ग्यास चुहावट सम्बन्धी उपयोगी जानकारी

ग्यास चुहावटको समस्या नेपालमा एक गम्भीर सुरक्षा र स्वास्थ्य जोखिमका रूपमा आइरहेको छ । ग्यास सिलिण्डर र ग्यास पाइपलाइनको प्रयोग गर्दा यदि यसमा कुनै प्रकारको चुहावट भएमा यसले आगलागी, विष्फोट, विषाक्त ग्यास प्रवाह गारी शारीरिक क्षति पुर्‍याउन सक्छ । नेपाल जस्ता विकासशील देशमा, जहाँ ग्यास र खाना पकाउने उपकरणहरूको प्रयोग सामान्य कुरा हो, ग्यास चुहावटको समस्यालाई विशेष ध्यान दिनुपर्ने विषय बनिसकेको छ । यस समस्यामा मुख्यतः घरेलु क्षेत्र, ग्यास भरिने स्थान र उद्योग क्षेत्रहरू समावेश हुन्छन् ।

ग्यास चुहावटका कारण :
१. पुराना ग्यास सिलिण्डर र पाइपलाइन :
ग्यास सिलिण्डर र पाइपलाइनको आयु सीमित हुन्छ । समयसँगै यी उपकरणहरूमा ध्वस्त हुने वा जंग लाग्ने वा विष्फोट हुने सम्भावना हुन्छ । यदि यी उपकरणहरूको मर्मतसम्भार नगरेमा, ग्यास चुहावटको जोखिम बढ्छ । पुराना सिलिण्डरहरूमा खराब नट वा जोड हुने स्थानमा ग्यास लिकेज हुनसक्छ ।

ग्यास चुहावटको समस्या नेपालमा एक गम्भीर सुरक्षा र स्वास्थ्य जोखिमका रूपमा आइरहेको छ । ग्यास सिलिण्डर र ग्यास पाइपलाइनको प्रयोग गर्दा यदि यसमा कुनै प्रकारको चुहावट भएमा यसले आगलागी, विष्फोट, विषाक्त ग्यास प्रवाह गारी शारीरिक क्षति पुर्‍याउन सक्छ ।

२. गलत जडान र मर्मतसम्भार :
ग्यास चुल्ही, पाइपलाइन र सिलिण्डर जडान गर्दा धेरैपटक मानवीय भूल हुनसक्छ । जडान राम्रोसँग नभएमा, ग्यास चुहावटको सम्भावना बढ्छ । यस्ता गलत जडान र मर्मतका कारण ग्यास चुहावटको समस्या बढ्न सक्छ ।

३. नियमित निरीक्षणको कमी :
ग्यास उपकरणहरूको नियमित निरीक्षण नगरेको खण्डमा ग्यास चुहावट थाहा नहुनसक्छ, जसले ठूलो दुर्घटना निम्त्याउन सक्छ । ग्यास उपकरणहरूको अवस्थामा सुधार नभएमा, यसले ग्यास लिकेजको जोखिम बढाउँछ ।

४. अयोग्य उपकरणहरूको प्रयोग :
नेपालमा धेरै स्थानमा कम गुणस्तरीय ग्यास पाइप र उपकरणहरूको प्रयोग गरिन्छ । यस्ता उपकरणहरू लामो समयसम्म प्रयोग गर्दा कमजोर र ढल्किन सक्छन्, जसले ग्यास लिकेजको कारण बन्नसक्छ ।

ग्यास चुहावटका लक्षण :
१. ग्यासको गन्ध :
ग्यासमा प्रायः गन्ध हालिएको हुन्छ ताकि यसलाई सजिलै चिन्न सकियोस् । यदि घरमा ग्यास चुहावट भइरहेको छ भने, तपाईंलाई ग्यासको तीव्र गन्ध महसुस हुनसक्छ ।

२. अनियमित ज्वाला :
ग्यास चुल्होमा सामान्यतः सुन्तला रंगको स्थिर ज्वाला देखिन्छ । तर ग्यास लिकेज हुँदा ज्वाला अनियमित र नीलो रंगको हुनसक्छ ।

३. ग्यासको गन्ध र वाष्प :
ग्यास सिलिण्डर वा पाइपलाइनको आसपास ग्यासको गन्ध र वाष्प देखिनु, खासगरी जडान स्थलमा ।

४. स्वास्थ्य समस्याहरू :
ग्यास लिकेज हुँदा, विषाक्त ग्यास वातावरणमा फैलिन सक्छ । यसका कारण श्वासप्रश्वासमा समस्या, चक्कर आउनु, टाउको दुख्नु, मिचलिनु, वा बेहोस् हुनुजस्ता लक्षणहरू देखा पर्नसक्छ । यसरी ग्यास चुहावटको समस्या सजिलै थाहा पाउनका लागि आफैंले निर्माण गर्न सक्ने गरी रेखाचित्रसाहितको वर्णन प्रस्तुत गरियेको छ ।

आवश्यक सामग्रीहरू र सामान्य वर्णन
१. ग्यास सेन्सर
ग्यास सेन्सर एक इलेक्ट्रोनिक डिवाइस हो जसले ग्यासको उपस्थितिलाई पत्ता लगाउँछ । यसले वायुमण्डलमा रहेका विभिन्न ग्यासहरूको मात्रा मापन गर्छ र त्यसको आधारमा संकेत उत्पादन गर्दछ। ग्यास सेन्सरहरू विभिन्न प्रकारका ग्यासको उपस्थिति पत्ता लगाउनका लागि प्रयोग गर्न सकिन्छ, जस्तैः एलपीजी, कार्बन मोनोअक्साइड, अमोनिया, मिथेन

२. भोल्टेज रेगुलेटर
भोल्टेज रेगुलेटर एक इलेक्ट्रोनिक उपकरण हो जसले इनपुट भोल्टेजको उतार-चढावलाई नियमन गरेर एक स्थिर आउटपुट भोल्टेज प्रदान गर्छ । यो इलेक्ट्रोनिक डिवाइसहरूका लागि महत्वपूर्ण छ, जसमा भोल्टेजको स्थिरता आवश्यक हुन्छ । भोल्टेज रेगुलेटरहरूलाई साधारणतया पावर सप्लाइको रूपमा प्रयोग गरिन्छ जसले इनपुट भोल्टेजको अस्थिरता (जस्तै, बत्तीको फ्लक्चुएशन) लाई नियन्त्रण गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ ।

३. क्यापासिटर :
क्यापासिटर एक इलेक्ट्रोनिक घटक हो जसले विद्युत चार्ज जम्मा गरेर राख्न सक्छ र आवश्यक पर्दा यो चार्जलाई छोडीदिन्छ । यसलाई सी को प्रतीकले जनाइन्छ र यसको क्षमता ‘फैराड’ मा मापिन्छ । क्यापासिटरले विद्युतको आवेगलाई फिल्टर गर्न, सर्किटमा स्टोर गरिएको एनर्जीलाई बाहिर फ्याँक्न र ट्रान्सिएन्टहरू नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्छ । यसले ड्यसी सर्किटमा स्थिरता ल्याउन र एसी सर्किटमा फिल्टरिङ कार्य गर्दछ ।

४. पोटेन्सिमिटर
पोटेन्सिमिटर एक प्रकारको भेरिएबल रेसिस्टर हो जसले विद्युत प्रतिरोधलाई समायोजन गर्न सकिन्छ । यसमा तीन टर्मिनल हुन्छ ः दुई स्थिर टर्मिनल र एक चलायमान (अड्जस्टेबल) टर्मिनल । यसको माध्यमबाट तपाईं प्रतिरोधको मानलाई अनुकूल गर्न सक्नुहुन्छ । पोटेन्सिमिटरको मुख्य कार्य रेसिस्टन्स समायोजन गर्नु हो, जसलाई सर्किटमा भोल्टेज डिभाइडरको रूपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसले लाइटको चमक, ध्वनि स्तर वा अन्य विद्युत संकेतलाई समायोजन गर्न मद्दत गर्दछ ।

५. रेसिस्टर :
रेसिस्टर एक इलेक्ट्रोनिक घटक हो जसले सर्किटमा विद्युत प्रवाहको विरोध गर्दछ, जसलाई प्रतिरोध भनिन्छ । यसको माप ‘ओम’ मा गरिन्छ । रेसिस्टरको मुख्य कार्य सर्किटमा विद्युत् प्रवाहको प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्नु हो । यसले विद्युत् प्रवाहलाई एक निश्चितस्तरमा सीमित गर्न, वोल्टेज ड्रप बनाउन र सर्किटको सुरक्षा गर्न मद्दत गर्दछ ।

ADVERTISEMENT

६. लाइट इमिटिङ डियोड :
(लाइट इमिटिङ डियोड) एक प्रकारको डियोड हो जसले विद्युत धारा प्रवाहित हुँदा प्रकाश उत्पन्न गर्दछ । यसको विशेषता भनेको ऊर्जा दक्षता र दीर्घायु हो । मुख्यतः लाइट उत्सर्जनका लागि प्रयोग हुन्छन् । यीलाई डिस्प्ले प्यानलहरू, स्टेटस लाइटहरू, इन्फ्रारेड सिग्नल र अन्य अनेक इलेक्ट्रोनिक उपकरणहरूमा प्रयोग गरिन्छ ।

७. ट्रांजिस्टर
ट्रांजिस्टर एक इलेक्ट्रोनिक उपकरण हो जसले सिग्नललाई प्रवर्धन गर्न (अम्प्लिफाइ) वा स्विचको रूपमा कार्य गर्न सक्छ । यसको मुख्य कार्य सर्किटको विद्युत प्रवाहको नियन्त्रण गर्नु हो । ट्रांजिस्टरले इनपुट सिग्नललाई ठूलो आउटपुट सिग्नलमा बदल्न सक्छ। यसले स्विचको रूपमा पनि कार्य गर्नसक्छ, जहाँ यो एक सर्किटलाई खोल्न वा बन्द गर्न प्रयोग हुन्छ । ट्रांजिस्टरलाई मुख्यतः अम्प्लिफायर र स्विचको रूपमा प्रयोग गरिन्छ ।

८. बझर
बझर एक इलेक्ट्रोनिक उपकरण हो जसले ध्वनि उत्पादन गर्दछ । यसलाई संकेत गर्न, चेतावनी दिन र सर्किटको अवस्था बताउन प्रयोग गरिन्छ । बझर मुख्यतः सर्किटको अवस्थाबारे संकेत दिनका लागि प्रयोग गरिन्छ । उदाहरणका लागि, यदि ग्यास लिकेज भएमा, ग्यास सेन्सरले बझरलाई सक्रिय गरी ध्वनि दिन्छ, जसले युजरलाई चेतावनी दिन्छ ।

नेपाल जस्ता विकासशील देशमा, जहाँ ग्यास र खाना पकाउने उपकरणहरूको प्रयोग सामान्य कुरा हो, ग्यास चुहावटको समस्यालाई विशेष ध्यान दिनुपर्ने विषय बनिसकेको छ । यस समस्यामा मुख्यतः घरेलु क्षेत्र, ग्यास भरिने स्थान र उद्योग क्षेत्रहरू समावेश हुन्छन् ।

यी इलेक्ट्रोनिक घटकहरू क्यापासिटर, पोटेन्सिमिटर, रेसिस्टर, ट्रांजिस्टर र बझर प्रत्येकको विभिन्न कार्य र महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । यी घटकहरूको प्रयोगले सर्किटलाई प्रभावकारी र सुरक्षित बनाउन मद्दत गर्दछ । रेखाचित्र भयेको सम्पूर्ण सामानहरू जम्मा गरिसकेपछि त्यस सामानहरूकको ध्रुवहरू पता लागै सकेपछि समुचित तारिकाले जडन गार्नुपर्ने हुन्छ । सेन्सरलाई प्रयोग गरेर साधारण ग्यास सेन्सर प्रोजेक्टको कार्य गर्ने सिद्धान्त तल व्याख्या गरिएको छ । यसमा सेन्सर, भोल्टेज रेगुलेटर, क्यापासिटर, पोटेन्सियोमिटर, रेसिस्टर, एलइडी, ट्रान्जिस्टर र बजर समावेश छन् ।

कार्य सिद्धान्त
सेन्सरले विभिन्न ग्यासको उपस्थितिमा आफ्नो प्रतिरोध परिवर्तन गर्दछ । यसलाई ग्यासको मात्रा मापन गर्न प्रयोग गरिन्छ । प्रोजेक्टको मुख्य काम ग्यासको उपस्थितिमा चेतावनी दिने हो । यस प्रोजेक्टको कार्य प्रणाली यस प्रकार छ :

१. ग्यास सेन्सर :
सेन्सरले ग्यासको उपस्थितिमा प्रतिक्रिया दिन्छ ।
ग्यासको मात्रा अनुसार यसको आउटपुट भोल्टेज परिवर्तन हुन्छ ।

२. भोल्टेज रेगुलेटर
सेन्सर र अन्य कम्पोनेन्टहरूलाई स्थिर भोल्टेज आपूर्ति गर्न प्रयोग गरिन्छ ।
यो अतिरिक्त भोल्टेजलाई घटाएर सर्किटलाई सुरक्षित राख्छ ।

३.पोटेन्सियोमिटर
यो सेन्सरको आउटपुटलाई आवश्यकता अनुसार समायोजन गर्न प्रयोग गरिन्छ । यसले सेन्सिटिभिटी (ग्यासको प्रतिक्रिया सीमा) नियन्त्रण गर्न मद्दत गर्दछ ।

४. रेसिस्टर र क्यापासिटर
रेसिस्टरले सर्किटमा करेन्ट नियन्त्रण गर्छ । क्यापासिटरले भोल्टेजलाई स्थिर बनाउँछ र कुनै पनि हल्का फ्लक्चुएसन हटाउँछ ।

५. ट्रान्जिस्टर :
ग्यासको उपस्थिति हुँदा सेन्सरको आउटपुट सिग्नललाई प्रवर्धन गर्न प्रयोग गरिन्छ । यो बजर र एलइडीलाई चालु गर्न मद्दत गर्दछ ।

६. एलइडी र बजर
ग्यास पत्ता लागेपछि एलइडी बत्ती बल्छ र बजरले आवाज निकाल्छ । यो दृश्य र श्रव्य संकेत प्रदान गरेर चेतावनी दिन्छ । कार्य गर्ने तरिका सेन्सरले वातावरणमा ग्यासको मात्रा पत्ता लगाउँछ । यदि ग्यासको मात्रा प्रि-सेट थ्रेसहोल्डभन्दा माथि जान्छ भने, सेन्सरको आउटपुट भोल्टेज बढ्छ । पोटेन्सियोमिटरले थ्रेसहोल्ड भोल्टेज सेट गर्न मद्दत गर्दछ । ट्रान्जिस्टरले सिग्नल प्रवर्धन गर्छ र एलइडी तथा बजर सक्रिय हुन्छन् ।

बजरले आवाज निकाल्छ र एलइडी बल्छ, जसले ग्यास लिक भएको संकेत गर्दछ । सर्किटमा कम्पोनेन्टहरूको कनेक्शन । सेन्सरलाई भोल्टेज रेगुलेटर र पोटेन्सियोमिटरको माध्यमबाट जोडिन्छ । आउटपुट पिनलाई ट्रान्जिस्टरको बेसमा जोडिन्छ । ट्रान्जिस्टरको कलेक्टरमा एलइडी र बजरलाई क्रमशः कनेक्ट गरिन्छ । भोल्टेज रेगुलेटर र क्यापासिटर पावर आपूर्ति लाइनमा प्रयोग गरिन्छ । यसरी, यो सर्किटले ग्यास लिक भएमा तुरुन्तै सचेत गराउने कार्य गर्छ ।

(लेखक : रुपेश कर्ण, नेपाल इञ्जिनियरिङ्ग कलेज, भक्तपुरका प्रशिक्षक हुनुहुन्छ ।)