नयाँ दलप्रति मतदाताको आकर्षण

आगामी पाँच वर्षका लागि आफ्नो सार्वभौम अधिकार प्रयोग गर्दै नेपाली जनताले प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनमार्फत दिएको मत केवल सरकार गठनका लागि होइन, राजनीतिक संस्कारको पुनर्मूल्यांकनका लागि पनि हो । यसपटकको निर्वाचन परिणामले देखाएको प्रारम्भिक संकेत स्पष्ट छ- मतदाता अब परम्परागत भाषण र पुरानै अनुहारको दोहोर्‍याइबाट सन्तुष्ट छैनन् ।

घण्टीको ध्वनि र जनमुडको नयाँ चित्र
यस निर्वाचनमा सबैभन्दा चासोको विषय बनेको छ ‘घण्टी’ चुनाव चिह्न । यो निर्वाचनमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले शहरी मतदातादेखि मधेस र गाउँसम्म अप्रत्याशित प्रभाव पारेको देखियो । पत्रकार पृष्ठभूमिबाट आउनुभएका रवि लामिछाने नेतृत्वको यस दलले परम्परागत दलप्रति बढ्दो असन्तोषलाई संगठित मतमा रूपान्तरण गरेको देखियो । जसमा काठमाडौंका पूर्वमेयर बालेन्द्र शाह (बालेन)को प्रवेश भएपछि त लहर झनै बढेको थियो ।

राजधानी काठमाडौंलगायतका शहरी क्षेत्रमा नयाँ अनुहार र नयाँ शैलीप्रति मतदाताको झुकाव स्पष्ट देखियो । पुराना दलका स्थापित नेताहरूलाई चुनौती दिने साहस र भाषिक आक्रामकता नयाँ दलको पहिचान बन्यो । यो केवल चुनावी रणनीति नभई, समयको मागका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ ।

पुराना दलप्रति असन्तोष
विगतमा लोकतान्त्रिक आन्दोलनको अगुवाइ गरेको नेपाली कांग्रेस यसपटक आफ्नै मतदाताबाट प्रश्नको घेरामा परेको देखिन्छ । पार्टीभित्र देखिएको आन्तरिक विवाद मतदाताको भरोसा कमजोर बनाएको विश्लेषण गरिँदैछ । त्यस्तै, नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले) र नेपाली कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) पनि मतदाताको आलोचनाबाट अछूतो रहेनन् । बहुलवाद र बहुदलीय प्रतिस्पर्धाको मर्मभन्दा सत्ताकेन्द्रित राजनीतिलाई प्राथमिकता दिएको आरोप यी दलमाथि पनि लाग्दै आएको छ । रोचक पक्ष के छ भने, लामो समय पृष्ठभूमिमा रहेका राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टीले केही हदसम्म उचाइ थपेको संकेत देखिएको छ । यसले मतदाता पूर्णरूपमा नयाँतिर मात्र नभई वैकल्पिक खोजीमा रहेको देखाउँछ ।

समानुपातिक मतमा ‘क्रस’ मतदान
यसपटकको निर्वाचनमा प्रत्यक्ष र समानुपातिक मतबीच फरक-फरक छनोट गर्ने प्रवृत्ति बढेको देखियो । ‘घण्टी’, ‘हलो’ जस्ता चुनाव चिह्नमा मत सरेको चर्चा छ । केही क्षेत्रमा असन्तुष्ट मतदाताले अर्को दललाई मत दिई असन्तोष प्रकट गरेको पनि सुनियो । यो प्रवृत्तिले मतदाता अझ सजग र रणनीतिक बन्दै गएको संकेत गर्छ ।

मतदान केन्द्रमा मतदाताको उपस्थिति अपेक्षाकृत पातलो देखिनु अर्को चिन्ताको विषय हो । राजधानी जस्तो घना जनसंख्या भएको क्षेत्रमा पनि उत्साह कम देखियो । दैनिक दुई हजारको हाराहारीमा श्रमका लागि विदेशिने युवापुस्ताको लर्कोले लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा सहभागिता घटाएको छ । लाखौं युवा विदेशमा हुँदा स्वदेशको राजनीतिक संरचना उनीहरूबाट टाढिँदै गएको अनुभूति बलियो बन्दैछ ।

ADVERTISEMENT

परिवर्तनको चाहना कि प्रणालीप्रतिको प्रश्न ?
मतदाताको यो निर्णय परिवर्तनको चाहनाबाट प्रेरित देखिन्छ । तर, ठूला दललाई ‘पाठ सिकाउने’ प्रयास संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रप्रतिको अविश्वासमा रूपान्तरित नहोस् भन्ने चिन्ता पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । प्रणालीको विकल्प खोज्नेभन्दा पनि प्रणालीभित्र सुधार खोज्ने चेतना बलियो हुन जरुरी छ ।

यस निर्वाचनले देखाएको नयाँ चित्र स्पष्ट छ- मतदाता अब केवल नारामा होइन, व्यवहारमा नवीनता खोजिरहेका छन् । अनुहारमात्र होइन, सोच र शैलीमा परिवर्तन चाहिएको छ । नयाँ दलप्रतिको आकर्षण अस्थायी लहर हो वा दीर्घकालीन राजनीतिक पुनर्संरचना, त्यो समयले तय गर्नेछ । तर, यति निश्चित छ- जनताको मतले राजनीतिक दलहरूलाई सन्देश दिएको छ : अब पुरानै ढर्रामा राजनीति चल्दैन ।
नेपाली राजनीति अहिले संक्रमणको अर्को मोडमा उभिएको छ । यो मोड अवसर पनि हो, चेतावनी पनि । जनमतको पदचाप सुन्न नसक्नेहरूका लागि आगामी यात्रा सहज नहुनसक्छ ।

नेपालको पछिल्लो राजनीतिक परिदृश्यमा ‘घण्टीको लहर’ केवल चुनावी प्रतीकको लोकप्रियता मात्र होइन, पुराना शक्तिकेन्द्रित दलहरूप्रति जनतामा बढ्दो असन्तोषको संकेतका रूपमा देखिएको छ । विशेषगरी रास्वपाको उदयले दशकौंदेखि सत्ताको केन्द्रमा रहेका पुराना दलहरूलाई प्रत्यक्ष चुनौती दिएको छ । रास्वपाको लहर मूलतः सुशासन, पारदर्शिता र वैकल्पिक राजनीतिक संस्कृतिको नारा बोकेर आएको थियो । सामाजिक सञ्जालदेखि सडकसम्म देखिएको युवापुस्ताको सक्रियता यस लहरको मुख्य ऊर्जा बन्यो । पुराना दलहरूप्रति ‘उही अनुहार, उही प्रवृत्ति’ भन्ने निराशा बढ्दै जाँदा घण्टीले त्यो असन्तोषलाई राजनीतिक अभिव्यक्तिमा रूपान्तरण गर्ने अवसर पायो ।
तर, यस लहरसँगै सुरु भएको किचलो पनि कम रोचक छैन । संसद्भित्र नीति–कार्यक्रमभन्दा बढी आरोप–प्रत्यारोप हावी हुने दृश्यले जनअपेक्षा झनै जटिल बनाएको छ ।

यो टकराव केवल शब्दको युद्धमात्र होइन, राजनीतिक संस्कृतिको द्वन्द्व पनि हो । एकातिर परम्परागत संरचना, गठबन्धन र सत्ता–समीकरणको राजनीतिमा अभ्यस्त पुराना दलहरू छन्, अर्कोतिर छिटो परिणाम र संस्थागत सुधार खोज्ने नयाँ शक्ति । तर, विडम्बना के छ भने, सत्ता समीकरणमा पुग्नेबित्तिकै नयाँ शक्तिले पनि व्यवहारमा पुरानै ढर्रा दोहोर्‍याउने जोखिम देखिएको छ । यसले ‘वैकल्पिक राजनीति’को विश्वसनीयतामाथि प्रश्नचिह्न खडा गरेको छ ।

आजको अवस्थाले जनतामा दुईवटा सन्देश दिएको छ । पहिलो, परिवर्तनको चाहना बलियो छ । दोस्रो, परिवर्तनको दाबी गर्नेहरूलाई पनि परीक्षाको घडी कडा छ । यदि रास्वपाले आफूलाई केवल विरोधको स्वरमा सीमित राख्यो भने लहर क्षणिक हुनसक्छ । तर, यदि उसले संस्थागत सुधार, आन्तरिक लोकतन्त्र र नीतिगत स्पष्टतामा उदाहरण प्रस्तुत गर्‍यो भने, पुराना दलहरूलाई पनि आत्मसमीक्षा गर्न बाध्य बनाउनेछ ।

कांग्रेस, एमाले, नेकपा र रास्वपा सबै दलहरूका लागि मुख्य चुनौती जनविश्वास पुनर्स्थापना नै हो । राजनीतिक किचलोले तात्कालिक चर्चा त दिनसक्छ, तर दिगो समाधान दिन सक्दैन । जनताले अब नाराभन्दा नतिजा खोजिरहेका छन् । रास्वपाको आवाज साँच्चै परिवर्तनको संकेत हो कि केवल अर्को राजनीतिक अध्यायको सुरुवात– यसको उत्तर व्यवहार र परिणामले नै दिनेछ ।