अराजक समाजमा बुद्धको सन्देशको महता

बुद्धले दिएको शिक्षा उनका शिष्यहरूले मौखिक रूपमा हस्तान्तरण गरे । ‘ईभाम मे सुतम’ (यसरी मैले सुनेको छु) भन्ने वाक्यांशले प्रस्तावना गरेको हुनाले उनका प्रवचनहरू बोलिए जस्तै सम्बन्धित थिए कि थिएनन् भनेर भन्न गाह्रो छ । कहिलेकाहिँ त्यहाँ भ्रम र विरोधाभासहरू पैदा हुन्छन् तर ठाउँ समय, अतीतका समुदाय जहाँ उनले प्रचार गरे र त्यहाँ विभिन्न संस्करणबीच एक रूपता छ । बुद्धको परिनिर्वाण पछि पहिलो शताब्दीमा बौद्ध परिषदहरूले उनको साँचो र मौलिक शिक्षाहरू स्थापित गर्ने प्रयास गरेका थिए । दुःख, अनित्यता र अनात्म अर्थात यो भन्न सकिन्छ कि बुद्धले आफ्नो सम्पूर्ण शिक्षा मानव दुःखको तथ्यमा आधारित गर्नुभयो ।

मान्छेको जीवन र अस्तित्व पीडादायी छ । व्यक्तिलाई बनाउने परिस्थितिहरू विशेषगरी ती हुन् जसले दुःखलाई जन्म दिन्छन् । व्यक्तिवादमा सीमितताहरू समावेश छन्, प्रतिबन्धहरूले इच्छालाई जन्म दिन्छ र निश्चित रूपमा इच्छाले दुःख निम्त्याउँछ किनकि जुन कुराको चाहना हुन्छ त्यो क्षणिक, परिवर्तनशील र तीतो हुन्छ । यो वासना जगाउने अनीत्यताको उपज अस्थिरता हो जसले असन्तुष्टि र दुःख निम्त्याउँछ । बुद्धले सिकाएको ‘मार्ग’ अनुसरण गरेर, मानवले ‘यस दुःखलाई प्रभाव पार्ने अज्ञानतालाई’ बाहिर निकाल्न सक्छ । बुद्धको सिद्धान्त हरेक क्षणको अनित्यतामा बाँच्ने र आफैँलाई अनित्य बनाउने दुःख थिएन, मानवले मुक्तिको बाटो खोज्छ जुन मानव अस्तित्वको पछाडि चम्किन्छ- छोटकरीमा, ज्ञानका लागि ।

बुद्धले यौनसम्पर्क नराख्नु भनेका छैनन् तर व्यभिचारी नहुनु भनेका छन् । मासु नखानु भनेका छैनन् तर त्यसका निमित्त प्राणी हिंसा नगर्नु भनेका छन् । त्यस्तै, पैसा नकमाउनु भनेका छैनन् तर त्यसका लागि चोरी, डकैती र लुट्पाट नगर्नु भनेका छन् । शीलवान् भई इज्जतको जीवन जिउन जोड दिएका छन् ।

बुद्धका अनुसार वास्तविकता, बाह्य चीजहरू जे भए पनि मानवहरूको मनोवैज्ञानिक समग्रता धर्मको संयोजनमा समावेश छ । यसबाहेक हिन्दु उपनिषदका सिद्धान्तहरूको विपरीत बुद्धले आत्माको अस्तित्वलाई एक आध्यात्मिक विषयको रूपमा अनुमान गर्न चाहनुभएन तर उहाँले व्यावहारिक र नैतिक अर्थमा कार्यको विषयको रूपमा आत्मको अस्तित्वलाई स्वीकार गर्नुहुन्छ । जीवन भनेको बन्ने प्रवाह हो, उपस्थिति र विलुप्तताको शृंखला हो ।

ADVERTISEMENT

व्यक्तिगत अहंकारको अवधारणा एक लोकप्रिय भ्रम हो, ती उद्देश्यहरू जसको साथ मानिसहरूले आफूलाई पहिचान गर्छन्–भाग्य, सामाजिक स्थिति, परिवार, शरीर र मन पनि-तिनीहरूको वास्तविक स्वरूप हुँदैन । त्यहाँ केही पनि स्थायी छैन र यदि स्थायित्वलाई आत्मा भन्न योग्य छ भने केही पनि स्वयम् वा आफू होइन । स्व-रहित (अन-आत्मा)को विचारको स्पष्ट दृष्टि दिनका लागि बौद्धहरूले मानव अस्तित्वका पाँच तत्वहरूको परिकल्पना गर्छन जुन निम्नानुसार छन :
१. भौतिक रूपहरू
२. भावनाहरू वा संवेदनाहरू
३. विचारहरू
४. मानसिक संरचनाहरू
५. चेतना
मानव अस्तित्व पाँच तत्वको योगफलको मिश्रणमात्र हो जसमध्ये कुनै पनि स्व वा आत्मा होइन । एक व्यक्ति निरन्तर परिवर्तनको प्रक्रियामा हुन्छ । कर्मको भूमिका ः कर्मको सिद्धान्त अनुसार असल आचरणले सुखद् र खुशी परिणाम ल्याउँछ र यस्तै असल कार्यहरूतर्फ झुकाव सिर्जना गर्छ तर खराब आचरणले खराब परिणाम ल्याउँछ र बारम्बार दुष्ट कार्यतर्फ झुकाव सिर्जना गर्छ । यसले व्यक्तिको नैतिक जीवनका लागि आधारभूत सन्दर्भ प्रदान गर्दछ ।

केही कर्महरूले त्यही जीवनमा फल दिन्छन भने कुनै कर्मको दूरगामी परिणाम हुन्छ जुन भविष्यको जूनीमा देखापर्छ । बौद्धहरूले कर्म र पुनर्जन्ममा विश्वासको स्वीकृतिलाई धारण गर्दा आत्मविहीनताको सिद्धान्तले एउटा कठिन समस्यालाई जन्म दिएको पाइन्छ । त्यो हो-पुनर्जन्म स्थायी विषयविना कसरी हुनसक्छ ? गैरबौद्ध दार्शनिकहरूले बौद्ध विचारको यो कमजोर बिन्दुमा आक्रमण गरेका छन् र धेरै आधुनिक विद्वानहरूले यसलाई असमाधान हुने प्रश्न पनि मानेका छन् । बौद्ध साहित्यमा पुनर्जन्ममा अस्तित्वबीचको सम्बन्धलाई आगोको उपमाद्वारा व्याख्या गरिएको छ । आगो आफ्नो स्वभावमा अपरिवर्तनशील छ तर हरेक क्षण यसले स्वरूप परिवर्तन गरिराखेको हुन्छ । मान्छेको जीवनको अस्तित्वको पहिचान पनि आगो जस्तै हो ।

समग्रमा, बुद्धका यावत शिक्षा मानव जीवन र जिन्दगीमा आइपर्ने दुःखसित सम्बन्धित छ । बुद्धले कहिल्यै पनि कुनै कुरामा बन्देज लगाएका छैनन् तर प्राचीन सनातनी कुप्रथाको विरुद्ध लाग्न र समयको गतिशीलतासँग आत्मसात हुन प्रेरित गरेका छन् । जस्तो कि बुद्धले यौनसम्पर्क नराख्नु भनेका छैनन् तर व्यभिचारी नहुनुभनेका छन् । मासु नखानु भनेका छैनन् तर त्यसका निमित्त प्राणी हिंसा नगर्नु भनेका छन् । त्यस्तै, पैसा नकमाउनु भनेका छैनन् तर त्यसका लागि चोरी, डकैती र लुट्पाट नगर्नु भनेका छन् । शीलवान भई इज्जतको जीवन जिउन जोड दिएका छन् । हेर्दा सामान्य लाग्ने यी कुराहरूको पालना नहुँदा हाम्रो समाजमा आज विचलन आएको र अराजकता मौलाएको देखिन्छ । बुद्ध वचनको पालना हुनसके जो कसैले पनि शान्तिको महसुस गर्न सक्थे ।