सीमाः महिला चेतना, नारी मनेविज्ञान र प्रेमको दार्शनिक आयाम

(१) विषय प्रवेश
‘सीमा’ नाटक समकालीन नेपाली नाटककार अर्जुन नेपालको सशक्त कृति हो । खोटाङको हाँचुरमा जन्मिएका र मोरङको बुढीगंगा–१ स्थायी ठेगाना भएका लेखक नाटक विधाका सशक्त सर्जक हुन् । यो कृति पूर्वाञ्चल साहित्य प्रतिष्ठान, विराटनगरबाट २०८२ साल चैत २१ मा प्रकाशित भएको हो । नाटकमा प्रेम, मानवता र सामाजिक असमानताको विषयलाई मार्मिक ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ । विशेषतः महिला स्वतन्त्रता र स्वनिर्णयको अधिकारलाई केन्द्रमा राख्दै यसले आधुनिक समाजको यथार्थ चित्रण गर्दछ ।

‘सीमा’ समकालीन नेपाली नाट्य साहित्यमा एक सशक्त हस्तक्षेप हो । खोटाङको हाँचुरबाट उदाएको सर्जकले मोरङको बुढीगंगामा बसेर समाजको बदलिँदो मनोविज्ञानलाई नाट्य भाषामा अनुवाद गरेका छन् । यो नाटक समयको दस्तावेज हो । सात दृश्यहरूमा विभाजित संरचनाले जीवनका सात तहहरू उघार्छ । प्रत्येक दृश्य एउटा दर्पण हो । प्रत्येक संवाद एउटा प्रश्न हो ।

‘सीमा’ नाटक समकालीन नेपाली नाटककार अर्जुन नेपालको सशक्त कृति हो । खोटाङको हाँचुरमा जन्मिएका र मोरङको बुढीगंगा-१ स्थायी ठेगाना भएका लेखक नाटक विधाका सशक्त सर्जक हुन् । यो कृति पूर्वाञ्चल साहित्य प्रतिष्ठान, विराटनगरबाट २०८२ साल चैत २१ मा प्रकाशित भएको हो । नाटकमा प्रेम, मानवता र सामाजिक असमानताको विषयलाई मार्मिक ढंगले प्रस्तुत गरिएको छ । विशेषतः महिला स्वतन्त्रता र स्वनिर्णयको अधिकारलाई केन्द्रमा राख्दै यसले आधुनिक समाजको यथार्थ चित्रण गर्दछ ।

(२) कथावस्तु
‘सीमा’ मूलतः त्रिकोणात्मक प्रेमकथामा आधारित छ, जहाँ सीमा, सञ्जय र सुवासबीचको भावनात्मक द्वन्द्वले कथा अगाडि बढ्छ । प्रेम यहाँ सरल रेखा होइन, यो वृत्त हो-घुमिरहन्छ, फर्किरहन्छ र अन्ततः आफ्नै केन्द्रमा ठोक्किएर आत्मालाई घाइते बनाउँछ । सीमाको मन दुई ध्रुवबीच अड्किएको छ- सञ्जयको वैभव र सुवासको संवेदनामा । एकातिर भौतिक आकर्षण, अर्कोतिर आत्मिक स्पर्श । यही द्वन्द्व नै नाटकको प्राण हो ।

‘सीमा’को द्वन्द्वलाई वैश्विक नाट्य परम्परासँग तुलना गर्दा विलियम शेक्सपियरका कृतिहरूमा देखिने प्रेमको त्रासदीसँग साम्य देखिन्छ । ‘रोमियो एण्ड जुलियट’मा प्रेम सामाजिक संरचना, परिवारको वैमनस्य र बाह्य दबाबसँग ठोक्किन्छ । पात्रहरू आफ्नो प्रेमलाई बचाउन संघर्ष गर्छन्, तर सामाजिक नियम र नियतिले उनीहरूलाई विनाशतर्फ धकेल्छ ।

त्यस्तै, ‘सीमा’मा प्रेम बाह्य दबाबभन्दा निर्णयहीनता, मोह, आकर्षण र जिम्मेवारीबीचको आन्तरिक द्वन्द्वसँग ठोक्किन्छ । सीमा दुई प्रेमीबीच फस्छिन्, तर अन्ततः आफ्नो अस्तित्व र स्वतन्त्रताको बाटो रोज्छिन् ।

दार्शनिक दृष्टिले, दुवै नाटकले प्रेमलाई केवल भावनामात्र नभई निर्णय, जिम्मेवारी र मानव अस्तित्वसँग गहिरो सम्बन्धित विषयका रूपमा प्रस्तुत गर्छन् । प्रेमले पीडा, द्वन्द्व र रूपान्तरण जन्माउँछ, जसबाट पात्र र दर्शक दुवैले चेतना र आत्म-ज्ञानको अनुभव गर्छन् ।
त्यस्तै, हेनरिक इब्सेनका नाटकहरूमा जस्तै ‘सीमा’मा पनि पात्रहरूको आत्मसंघर्ष नै कथाको मूल शक्ति बनेको छ । सीमाको निर्णयहीनता, प्रेम र सामाजिक दबाबबीचको द्वन्द्वले नाटकलाई दार्शनिक र भावनात्मक आयाम प्रदान गरेको छ ।

अरस्तुको क्याथार्सिस (भावनात्मक शुद्धीकरण) सिद्धान्त पनि ‘सीमा’ मा सजीव देखिन्छ । प्रेमको मोह, आन्तरिक द्वन्द्व र पीडाबाट पात्र गुज्रिएपछि अन्ततः आत्मशुद्धि र चेतना प्राप्त गर्छ । यस प्रक्रियाले दर्शकलाई पनि भावनात्मक शुद्धि र आत्म-प्रतिबिम्बको अनुभव गराउँछ ।

पात्रचित्रण : मनोविज्ञानको सूक्ष्म चित्र
‘सीमा’ केवल पात्र होइनन्, एक चेतना हुन् । उनी द्वन्द्वको प्रतीक हुन्, निर्णयहीनताको प्रतिरूप हुन् । प्रेम, सामाजिक दबाब र आन्तरिक मोहबीच उनको निरन्तर संघर्ष देखिन्छ । उनका निर्णयहरू जीवनको मार्गनिर्देशन गर्ने संकेतका रूपमा प्रस्तुत हुन्छन् ।

यो चरित्र निर्माण विश्व नाट्य परम्परासँग साम्य राख्छ । शेक्सपियरका ह्याम्लेट वा म्याकबेथजस्ता पात्रहरू जस्तै सीमा पनि निर्णय र अनिर्णयबीच फस्छिन् । उनको आन्तरिक द्वन्द्वले नै बाह्य परिणाम निर्धारण गर्छ, जसले नाटकलाई दार्शनिक विमर्शमा रूपान्तरण गर्छ ।

सञ्जय आधुनिकताको प्रतिनिधि हुन् । धन, शक्ति र स्वामित्वको अहंकार उनका प्रमुख विशेषता हुन् । उनी प्रेमलाई अधिकारको रूपमा लिन्छन् । यस दृष्टिले उनी व्यक्तिवादी र वर्गीय मानसिकताको प्रतीक हुन् ।

सुवास पूर्णतः भिन्न पात्र हुन् । उनी कवि हुन्, संवेदना हुन् । उनका शब्द र भावनाले प्रेमलाई भौतिकता होइन, आत्मिक अनुभवका रूपमा प्रस्तुत गर्छन् ।

सरिता मौन साक्षीका रूपमा उपस्थित छिन् । उनी कथाको सक्रिय पात्र नभए पनि घटनाहरूको अवलोकनमार्फत दार्शनिक आयाम उजागर गर्छिन् ।

ADVERTISEMENT

दिलबहादुर बौद्धिक पात्र हुन् भने शक्तिकुमार सामाजिक र राजनीतिक संरचनाका प्रतिनिधि हुन् । यी पात्रहरूले नाटकलाई व्यक्तिगत प्रेमकथाबाट माथि उठाएर सामाजिक र दार्शनिक विमर्शमा रूपान्तरण गर्छन् ।

(४) संवाद र शैली
नाटकको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष यसको शैली हो । पद्य र गद्यको संयोजनले भावनात्मक गहिराइ सिर्जना गरेको छ । सुवासका संवादहरू कविता जस्ता बग्छन् भने सीमाका संवादहरू द्वन्द्वका टुक्रा झैँ प्रस्तुत हुन्छन् । संवाद छोटा तर अर्थपूर्ण छन् । कृत्रिमता छैन, भावनाको सच्चा अभिव्यक्ति छ । यसले पाठकलाई केवल कथा हेर्न होइन, अनुभव गर्न बाध्य बनाउँछ ।

(५) प्रेमको दार्शनिक आयाम
नाटकमा प्रेम भावनामात्र होइन, अस्तित्वको प्रश्न हो–‘के प्रेम चयन हो कि नियति ?’ यही प्रश्न नाटकको केन्द्रमा छ ।
शेक्सपियरमा प्रेम बाह्य नियतिले निर्देशित हुन्छ भने ‘सीमा’ मा प्रेम आन्तरिक निर्णय र जिम्मेवारीसँग जोडिएको छ ।
इब्सेनको ‘ए डल्स हाउस’ मा जस्तै यहाँ पनि पात्रले आफ्नो स्वतन्त्रताको लागि निर्णय गर्छ । सीमाले पनि अन्ततः आत्मपहिचानको बाटो रोज्छिन् । जाँ-पोल सार्त्रेको अस्तित्ववादसँग पनि ‘सीमा’को गहिरो सम्बन्ध देखिन्छ-मानिस स्वतन्त्र छ, तर आफ्ना निर्णयप्रति पूर्ण जिम्मेवार पनि ।

‘सीमा’ समकालीन नेपाली नाट्य साहित्यमा एक सशक्त हस्तक्षेप हो । खोटाङको हाँचुरबाट उदाएको सर्जकले मोरङको बुढीगंगामा बसेर समाजको बदलिँदो मनोविज्ञानलाई नाट्य भाषामा अनुवाद गरेका छन् । यो नाटक समयको दस्तावेज हो । सात दृश्यहरूमा विभाजित संरचनाले जीवनका सात तहहरू उघार्छ । प्रत्येक दृश्य एउटा दर्पण हो । प्रत्येक संवाद एउटा प्रश्न हो ।

(६) अरस्तुको त्रासदी सिद्धान्तसँग तुलना
‘सीमा’ मा त्रासदी बाह्य दुर्घटनाबाट होइन, आन्तरिक कमजोरीबाट जन्मिन्छ । सीमाको निर्णयहीनता नै उनको पतनको कारण बन्छ । तर, अन्त्य विनाश होइन– रूपान्तरण हो । पीडाबाट आत्मसंयम र चेतना जन्मिन्छ । यही क्याथार्सिसको सार हो ।

(७) विश्व नाट्य परम्परासँग संवाद
नाटकमा प्रेममात्र होइन, समाजसँगको द्वन्द्व पनि केन्द्रमा छ । इब्सेन, शा‘ र नेपाली नाटककार बालकृष्ण समको परम्परासँग यसको सम्बन्ध देखिन्छ । अशेष मल्ल र गोपालप्रसाद रिमालजस्तै यहाँ पनि सामाजिक चेतना र मानवीय संवेदनाको प्रस्तुति पाइन्छ ।

(८) सामाजिक यथार्थ
धनी-गरिबबीचको खाडल स्पष्ट देखिन्छ । तर, मुख्य विषय वर्गीय द्वन्द्व होइन-महिला स्वतन्त्रता हो । सीमाको विवाह नगर्ने निर्णय सामाजिक परम्पराविरुद्धको विद्रोह हो । उनी आत्मसम्मान र स्वायत्तताको प्रतीक हुन् ।

(९) महिला चेतना
सीमा परम्परागत पात्र होइनन् । उनी निर्णय लिने पात्र हुन् । इब्सेनकी नोरा जस्तै उनी पनि स्वतन्त्रताको बाटो रोज्छिन् । उनको चरित्रले नेपाली नाट्य क्षेत्रमा महिला चेतनाको सशक्त प्रतिनिधित्व गर्छ ।

(१०) द्वन्द्व र उत्कर्ष
नाटकको चरम बिन्दु सीमाको विवाह नगर्ने निर्णय हो । यो अन्त्य होइन-नयाँ आरम्भ हो । यो निर्णयले देखाउँछ कि जीवन परिणामभन्दा बढी निर्णय र जिम्मेवारीको यात्रा हो ।

(११) सन्देश
नाटकले स्पष्ट सन्देश दिन्छ- प्रेमभन्दा माथि मानवता छ । मित्रता स्थायी छ, प्रेम क्षणिक हुनसक्छ ।

(१३) कमजोरीहरू
नाटकमा केही सीमितता पनि छन् । केही स्थानमा कथानक जटिल र संवाद पुनरावृत्तिपूर्ण लाग्छन् । पात्र विकास असन्तुलित देखिन्छ र कथाको गति कहिलेकाहीँ सुस्त हुन्छ ।

(१४) निष्कर्ष
‘सीमा’ आत्मखोजको गहिरो यात्रा हो । प्रेम, द्वन्द्व, सामाजिक यथार्थ र महिला स्वतन्त्रताको संयोजनले यसलाई सशक्त नाटक बनाएको छ । अन्ततः नाटकले एउटा प्रश्न उठाउँछ– ‘सीमा कहाँ छ ? प्रेममा, समाजमा कि हाम्रो आफ्नै मनमा ?’