गान्धारीको पट्टी र नेपालको राजनीति

हामीमध्ये धेरैलाई लाग्नसक्छ महाभारत केवल हिन्दु धर्माबलम्बीहरूको धार्मिक ग्रन्थ हो । अथवा यो एउटा रक्तपातपूर्ण युद्धको कहालीलाग्दो काहानी हो तर महाभारत केवल युद्धको कथा होइन, सत्ता, नैतिक मूल्यमान्यता, मानवचरित्र र नेतृत्वको गहिरो दार्शनिक दस्ताबेज पनि हो । त्यसैले त्यस ग्रन्थभित्रका प्रत्येक पात्रले कुनै न कुनै महत्त्वपूर्ण युगीन सन्देश बोकेका छन् । ती पात्रहरूमध्ये गान्धारी एक अत्यन्त जटिल, गम्भीर महिला पात्र हुन् । यस कुरामा कसैको दुई मत छैन । उनी विदुषी थिइन्, दूरदर्शी थिइन्, नैतिक चेतनाले भरिएकी महिला थिइन् तर यस्तो नैतिक चेतनाले भरिएकी विदुषी महिलालाई इतिहासले एउटा प्रश्नको घेराभित्र सधैं राखिरह्यो । यदि गान्धारीले आफ्ना आँखामा पट्टी नबाँधेको भए के महाभारतको इतिहास फरक हुन्थ्यो ? के अनगिन्ती मानिसहरूले अनाहकमा युद्धमा ज्यान गुमाउनु पर्दैनथ्यो ?

आज नेपाललाई आँखामा पट्टी बाँध्ने, आफ्नै धुनमा मनमगन, मस्त अनि मौन रहने आमा होइन, स्पष्ट दृष्टि राख्ने नेतृत्व चाहिएको छ । किनकि इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको छ जब सक्षम व्यक्तिहरू सम्बन्ध बचाउन वा पद जोगाउन आँखामा प्रतीकात्मक पट्टी बाँध्छन् र मौन हुन्छन् तब दुर्योधन जस्ता प्रवृत्तिहरू जन्मिन्छन्, हुर्किन्छन र सजिलै नेतृत्वमा पुग्छन् ।

गान्धारीका पति धृतराष्ट्र अन्धा थिए तर उनी अन्धी थिइनन् । उनले आफ्नै इच्छाले आँखामा पट्टी बाँधिन् । धेरैले यसलाई पतिप्रतिको समर्पण र आदर्श नारीत्वको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गरे तर नेतृत्व र महिला सशक्तीकरणको दृष्टिकोणबाट हेर्दा यो केवल त्यागको कथामात्र होइन, मौनताको पनि कथा हो । एउटा सक्षम महिला स्वयंले आफ्नो दृष्टि बन्द गर्दा केवल उनले संसार देख्न छोडिनन्, अन्यायमाथि निगरानी गर्ने एउटा सम्भावित नैतिक शक्ति पनि दृष्टिविहीन र कमजोर भयो । उनले मनका आँखाले दुर्योधनको अहंकार, शकुनिको कुटिलता, द्रौपदीमाथिको अपमान दरबारभित्रका धेरै अन्यायको विरुद्ध आवाज उठाउन सकिनन् । सही र गलतबीचको फरक छुट्याएर गरिने एउटा प्रश्नले सदासदाका लागि आँखा चिम्लियो ।

आमाका रूपमा यदि गान्धारीले आफ्नो दृष्टि बन्द नगरेकी भए सायद दुर्योधन केवल शक्ति र अहंकारको प्रतीक बन्ने थिएन । सायद दुर्योधनलाई पनि न्याय, करुणा र अहंकारबीचको फरक थाहा हुनेथियो । एउटी आमाको सक्रिय निगरानी, नैतिक शिक्षा र दृढ हस्तक्षेपले उसको चरित्र फरक दिशामा जान सक्थ्यो तर उनको यही मौनतापछि महाभारतको विनाशकारी युद्धको कारण बन्यो । त्यसैले गान्धारीको चरित्रले एउटा गहिरो प्रश्न उठाउँछ, के एउटा सक्षम व्यक्तिको मौनताले समाजमा असक्षम र विनाशकारी नेतृत्व जन्माउँछ ?

सशक्त हुनु केवल शिक्षित वा सक्षम हुनुमात्र होइन, आवश्यक समयमा सत्यको पक्षमा उभिन सक्ने साहस राख्नु पनि हो । गान्धारीमा क्षमता थियो, विवेक थियो, नैतिकदृष्टि थियो तर इतिहासले उनलाई एउटा मौनपात्रका रूपमा सम्झिन्छ । त्यसैले आजको महिला नेतृत्वले गान्धारीबाट केवल त्याग होइन, मौनताको परिणामबाट पनि केही कुराहरू सिक्नुपर्दछ । राजनीति केवल खराब मानिसहरूले बिगार्दैनन्, सही समयमा सही आवाज नउठाउनेहरूले पनि बिगार्छ् ।

आज नेपालको राजनीतिलाई हेर्दा गान्धारीको प्रतीक सान्दर्भिक देखिन्छ । यहाँ पनि धेरै सक्षम, शिक्षित र अनुभवी व्यक्तिहरू सत्ता, गुट वा व्यक्तिगत स्वार्थ र सम्बन्धको कारण मौन देखिन्छन् । उनीहरू अन्याय देख्छन्, भ्रष्टाचार महसुस गर्छन्, लोकतान्त्रिक मूल्य कमजोर भइरहेको बुझ्छन् तर समयमै स्पष्ट आवाज उठाउँदैनन् । परिणामस्वरूप गलत प्रवृत्तिहरू बलियो हुँदै जान्छन् र अन्ततः त्यसको मूल्य राष्ट्रले चुकाउनुपर्छ ।

नेतृत्वको न्यायिक दृष्टिकोणले हेर्दा कहिलेकाहिँ अन्यायमा प्रत्यक्ष सहभागी हुनुभन्दा खतरनाक कुरा अन्याय देखेर पनि मौन बस्नु हो । नेपालको राजनीतिमा आज सबैभन्दा ठूलो संकट केवल खराब नेतृत्वको होइन, राम्रो मानिसहरूको मौनताको पनि हो । हिजो आज नेपालीलोक माझ एउटा शब्द चर्चित भएको छ ‘आमा’ । आज नेपाललाई आँखामा पट्टी बाँध्ने, आफ्नै धुनमा मनमगन, मस्त अनि मौन रहने आमा होइन, स्पष्ट दृष्टि राख्ने नेतृत्व चाहिएको छ । किनकि इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको छ जब सक्षम व्यक्तिहरू सम्बन्ध बचाउन वा पद जोगाउन आँखामा प्रतीकात्मक पट्टी बाँध्छन् र मौन हुन्छन् तब दुर्योधन जस्ता प्रवृत्तिहरू जन्मिन्छन्, हुर्किन्छन र सजिलै नेतृत्वमा पुग्छन् । अन्ततः मौनताको मूल्य र अनुत्तरित प्रश्नले पूरा राष्ट्रले फेरि अर्को महाभारत भोग्नु नपरोस् ।
सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वे सन्तु निरामया.....!!! चितवन ।
(गौतम नेपाली कांग्रेस बागमती प्रदेश कार्यसम्पादन सदस्य हुनुहुन्छ ।)