स्मृति, विस्थापन र भाषिक पुस्तान्तरणको दस्तावेज : ‘यो मन त मेरो नेपाली हो’

अमेरिका । चलचित्र ‘यो मन त मेरो नेपाली हो’ नेपाली सिनेमाको त्यो दुर्लभ प्रयास हो, जसले मनोरञ्जनभन्दा धेरै पर गएर इतिहास, विस्थापन, भाषा, स्मृति र पहिचानलाई एउटै भावनात्मक फ्रेमभित्र बाँध्छ । भूटानी नेपालीभाषी समुदायको लामो पीडा, निर्वासन, सांस्कृतिक संघर्ष र आत्मपहिचानको खोजलाई यसले केवल एउटा समुदायको कथा होइन, समस्त विस्थापित मानवताको साझा अनुभूति बनाएको छ । यो चलचित्र हेर्दा केवल एउटा कथा होइन, एउटा ऐतिहासिक घाउ, भाषिक करुणा र स्मृतिराजनीति पनि एकसाथ अनुभव हुन्छ ।

चलचित्रको पृष्ठभूमिमा सन् १९८८ पछिको भूटान संकटको छायाँ गहिरो रूपमा उपस्थित छ । नेपालीभाषी ल्होत्साम्पामाथि पहिचान संकट, नागरिकताको अनिश्चितता, भाषा र संस्कृतिमाथिको दबाब र अन्ततः विस्थापनले जन्माएको सामूहिक पीडा यो चलचित्रको भावभूमि हो । निर्देशक मित्र प्रधान (नर)ले यो पीडालाई सस्तो भावुकता वा प्रत्यक्ष राजनीतिक भाषणमा होइन, बरू कविता, प्रतीक र स्मृतिको माध्यमबाट प्रस्तुत गर्नुभएको छ । यसैले चलचित्र इतिहासको पुनर्कथनमात्र होइन, विस्थापित चेतनाको कलात्मक अभिव्यक्ति पनि बनेको छ ।

‘यो मन त मेरो नेपाली हो’ एउटा यस्तो चलचित्र हो जसले इतिहास, कविता, राजनीति र मानव भावनालाई एउटै कलात्मक संरचनामा बाँधेको छ । यसले संसारभर छरिएका नेपालीभाषीहरूको जरा, भाषा र स्मृतिप्रतिको प्रेमलाई पनि सम्मान गर्छ । यो केवल चलचित्र होइन, स्मृति, प्रतिरोध, श्रद्धा र भाषिक उत्तराधिकारको घोषणापत्र हो ।

चलचित्रको मूल शक्ति यसको कथनशैलीमा छ । पटकथा र संवादहरू सामान्य सिनेमाई वाक्यजस्ता होइनन्; तिनीहरू स्मृति, घाउ र आत्मसम्मानबाट बनेका छन् । विशेषतः पात्रले वाचन गर्ने कविता ‘छ महिना’ चलचित्रको सबैभन्दा शक्तिशाली खण्ड हो । यो कविता व्यक्तिगत पीडामात्र होइन, एउटा समुदायमाथि गरिएको राजनीतिक छलको सजीव अभिलेख हो । ‘छ महिना’ भनेर गरिएको आश्वासन कसरी दशकौं लामो निर्वासनमा बदलियो भन्ने कुरा यही कविताले स्पष्ट पाछ {।

कविताको आरम्भमै पात्र भन्छ :
‘यो मेरो लागि हैन...
मेरा दाजुभाइहरूको बेहोस् भएको आत्माको लागि हो...
यो मेरो लागि हैन...
मेरो सरकारको लागि हो...
यो मेरो लागि होइन...
संसारभर छरिएका भूटानीहरूको लागि हो...’
यी पंक्तिहरूले व्यक्तिगत स्वरलाई सामूहिक आवाजमा रूपान्तरण गर्छन् । यो कविता एक पात्रको मात्र होइन, संसारभर छरिएका नेपालीभाषी भूटानीहरूको साझा स्मृतिको प्रतिध्वनि हो । त्यसपछि आउने शीर्षक ‘छ महिना’ले राजनीतिक विडम्बनालाई झन् तीक्ष्ण बनाउँछ ।

कविताको अर्को मार्मिक भाग माटो, श्रम र संवेदनासँग जोडिएको छ :
‘अचेल म बिर्सिन थालेको छु
हलो, कोदालो र माटोको सुगन्ध...
बिर्सिनु आफ्नै माटोको गन्ध,
आफूभित्रको संवेदना मर्नु हो ।
त्यही संवेदना नै त थियो
मेरो पहिचान ।’
यो अंश चलचित्रको अन्तरात्मिक केन्द्र हो । यहाँ पहिचानलाई कागज वा पासपोर्टले होइन, संवेदनाले परिभाषित गरिएको छ । मानिस आफ्नो माटो, भाषा, श्रम र स्मृतिबाट टुटेपछि केवल बसाइँसराइले होइन, आत्मिक रूपमा पनि विस्थापित हुन्छ । चलचित्रले यही कुरा अत्यन्त कोमल तर गहिरो ढंगले उजागर गर्छ ।

चलचित्रको भावनात्मक गहिराइ परिवारको प्रतीक्षामा अझ प्रष्ट हुन्छः
‘यो पालि त
फोटोको साटो
तिम्रै निधारमा टीका लगाउन
पाउँछु कि भनी
कुरिरहेकी छिन् दिदी...
घरको आँगनमा
बाटो कुरेर बसिरहेकी छिन् हजुरआमा ।
‘आमा’ भनेर बोलाउँदै
आउँछ कि नाति भनेर
कान थापेर पर्खिरहेकी छिन् ।’

यी पंक्तिहरूले प्रवास र पुनर्मिलनको अपूरो सपना बोकेका परिवारहरूको सामूहिक पीडा देखाउँछन् । घर छोड्नु, घर गुमाउनु र घर फर्कन नसक्नु, यी तीनवटै अवस्थाको पीडा एउटै कवितामा एकसाथ बोलिएको छ । यसले चलचित्रलाई पुस्तान्तरणको कथामा पनि बदल्छ, किनकि प्रतीक्षा केवल व्यक्तिको होइन, पुस्ताको बन्न पुग्छ ।

चलचित्रको राजनीतिक सन्देश अन्त्यतिर अझ स्पष्ट हुन्छ :
‘छ महिना भनेर
जीउँदै मार्‍यौ मलाई ।
देश मात्र खोसेनौ,
माटो मात्र खोसेनौ,
भाषा र संस्कृति पनि खोस्यौ ।
मेरो नेपाली संवेदना र माया खोस्यौ ।
मेरा पुर्खाहरूको इतिहास खोस्यौ ।
सन्तानलाई भविष्य दिने नाममा
हाम्रो आत्मीयता खोस्यौ ।’

यी पंक्तिहरूले राज्यसत्ताको बहिष्करणलाई उजागर गर्छन् । भाषा खोसिनु केवल सञ्चारको हानि होइन, त्यो स्मृति, संस्कार र उत्तराधिकारको क्षय पनि हो । यसले राज्यले मानिसलाई दिइएको अस्थायी आश्वासन कति निर्दयी ढंगले स्थायी निर्वासनमा बदल्न सक्छ भन्ने देखाउँछ ।
कविताको अन्त्यमा आउने आग्रह अझ शक्तिशाली छ :
‘अब त एउटै चाह छ,
सक्छौ भने पूरा गरिदेऊ...
मेरो अन्तिम संस्कारका लागि
मलाई मेरै भूटानको
एक मुठी माटो देऊ ।
अब त मलाई न्याय देऊ...
मलाई मेरै ‘म’ फर्काइदेऊ ।’
यो अन्तिम माग नै चलचित्रको नैतिक मुटु हो । पात्रले प्रतिशोध होइन, माटो माग्छ, राज्यविरोधी नारा होइन, न्याय माग्छ, अनि सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, आफूभित्र हराएको ‘म’ फिर्ता माग्छ । यही मागले चलचित्रलाई राजनीतिकमात्रै होइन, अस्तित्ववादी पनि बनाउँछ ।

यस चलचित्रको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष यसको सांस्कृतिक सन्दर्भ हो । सन् २००७ पछि संसारका विभिन्न मुलुकमा पुनर्वास भएर बसेका नेपालीभाषी भूटानीहरूले केवल जीवनको पुनर्निर्माण गरेनन्; उनीहरूले साहित्य, पत्रकारिता, कविता, गीत, नाटक र सामुदायिक गतिविधिमार्फत आफ्नो भाषिक अस्तित्वलाई पनि जोगाए । अमेरिकादेखि अष्ट्रेलिया, बेलायत, क्यानडा, युरोप र अन्य देशहरूमा बसोवास गर्ने नेपालीभाषी साहित्यकारहरूले स्मृतिलाई लेखनमा रूपान्तरण गरे, निर्वासनलाई अभिव्यक्तिमा बदल्दै नयाँ पुस्तालाई भाषा र पहिचानसँग जोडिरहे । चलचित्रले त्यही योगदानको सांकेतिक सम्मान पनि गर्छ, विस्थापनलाई केवल हराएको घरका रूपमा होइन, भाषामार्फत पुनर्स्थापित हुँदै गएको सांस्कृतिक जीवनका रूपमा देखाउँदै ।

यो प्रसंग विशेष अर्थपूर्ण छ, किनकि पुनर्वासपछि धेरै नेपालीभाषी भूटानीहरू संसारभर छरिए पनि भाषा नै उनीहरूलाई आपसमा जोड्ने सबैभन्दा बलियो पुल बनेको छ । उनीहरूले लेखेका कविता, संस्मरण, कथा र सामुदायिक लेखनले नयाँ पुस्तालाई ‘हामी को हौं ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन मद्दत गरेका छन् । त्यसैले ‘यो मन त मेरो नेपाली हो’ केवल विगतको पीडा होइन, वर्तमानको सांस्कृतिक निरन्तरता पनि हो ।

चलचित्रले नेपालीभाषी समुदायलाई केवल शरणार्थीको पहिचानमा सीमित गर्दैन, बरू उनीहरूको सिर्जनशीलता, लेखकीय शक्ति र भाषिक जागरणलाई सम्मान गर्छ । यो चलचित्र सामाजिक र ऐतिहासिक नाटक विधामा आधारित छ, जसको मूल मन्त्र ‘जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी’ अर्थात् आमा र मातृभूमि स्वर्गभन्दा पनि प्यारो हुन्छन् भन्ने रहेको छ । चलचित्रको कथा र निर्देशन मित्र प्रधान (नर)ले गर्नुभएको छ भने पटकथा लेखन शिवम् अधिकारीको छ ।

सौरभ लामाको छायांकनले भूटान, नेपाल, अमेरिका र अन्य प्रवासी भौगोलिकता बीचको सम्बन्धलाई भावनात्मक रूपमा जोडेको छ । रोशन श्रेष्ठ र आयुष समालले बोकेको मौन पीडा चलचित्रको मनोवैज्ञानिक मेरुदण्ड हो । विजय बराल, बुद्धि तामाङ र विल्सनविक्रम राईजस्ता अनुभवी कलाकारहरूले कथालाई सामाजिक गहिराइ दिएका छन् । संगीत र ध्वनि संयोजनले भावनालाई जबरजस्ती भारी बनाएको छैन, बरू मौनतालाई बोल्न दिएको छ ।

यस चलचित्रको सांस्कृतिक महत्त्व झन् बढ्छ जब सन् २००७ पछि पुनर्वास भएका नेपालीभाषी भूटानी साहित्यकारहरूको योगदानलाई विचार गर्छौं । उनीहरूले नयाँ देशमा नयाँ जीवन सुरु गर्दा पनि नेपाली भाषामा सिर्जना गरेर जरा बचाए । कविता लेख्ने, कथा लेख्ने, संस्मरण लेख्ने, समुदायको इतिहास संकलन गर्ने र नयाँ पुस्तालाई नेपाली भाषाको निरन्तरता सिकाउने काम उनीहरूको मौन तर दीर्घकालीन योगदान हो । उनीहरूको लेखनले निर्वासनलाई केवल पीडाको कथा होइन, सिर्जनशील पुनर्निर्माणको प्रक्रिया बनाएको छ । भाषा बचाउनुभनेको केवल शब्द बचाउनु होइन, समुदायको आत्मा बचाउनु हो ।

यही सन्दर्भमा चलचित्रले अन्य मुलुकमा बसोवास गर्ने नेपालीभाषी नेपालीहरूलाई पनि सम्मानको दृष्टिले हेर्छ । विदेशमा जन्मिएको वा हुर्किएको नयाँ पुस्ता, जसले अंग्रेजी, हिन्दी, नेपाली वा अन्य बहुभाषिक वातावरणमा हुर्कंदै आफ्नो पहिचान खोजिरहेको छ, उनीहरूका लागि पनि यो चलचित्र एउटा भाषिक आग्रह हो । भाषा केवल घरभित्रको कुरा होइन; त्यो पुस्तान्तरणको सेतु हो । आमाबाबुले बोकेको स्मृति, हजुरबुबा–हजुरआमाले बाँचेको इतिहास र नयाँ पुस्ताले निर्माण गर्ने भविष्य, यी सबैलाई जोड्ने शक्ति भाषा नै हो ।

समग्रमा, ‘यो मन त मेरो नेपाली हो’ एउटा यस्तो चलचित्र हो जसले इतिहास, कविता, राजनीति र मानव भावनालाई एउटै कलात्मक संरचनामा बाँधेको छ । यसले भूटानी नेपालीभाषी समुदायको दुखाइमात्र होइन, संसारभर छरिएका नेपालीभाषीहरूको जरा, भाषा र स्मृतिप्रतिको प्रेमलाई पनि सम्मान गर्छ । यो केवल चलचित्र होइन, स्मृति, प्रतिरोध, श्रद्धा र भाषिक उत्तराधिकारको घोषणापत्र हो ।

चलचित्रले देश तथा विदेशमा उत्कृष्ट पुरस्कारहरू हासिल गरिरहेको छ । यूकेको मिल्टन केन्स इन्टरनेशनल फिल्म फेष्टिभल २०२५ मा ‘अन्य भाषाहरू’ विधाअन्तर्गत उत्कृष्ट छायांकन पुरस्कार प्राप्त गरेको यो चलचित्रले सान फ्रान्सिस्को इन्टरनेशनल न्यू कन्सेप्ट फिल्म फेष्टिभल २०२५ मा ‘एक्सिलेन्ट फिचर फिल्म’ पुरस्कार पनि हात पारेको छ । त्यसमाथि ‘टोकियो लिफ्ट-अफ फिल्म फेष्टिभल २०२६’का लागि आधिकारिक रूपमा छनोट भएको यो चलचित्रले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय १०५ चलचित्रलाई पछाडि पार्दै नेपाली सिनेमाको सर्वोच्च उपस्थिति कायम गरेको छ । नेपाली भाषा र संस्कृतिको संरक्षणमा योगदान पुर्‍याएको भनी सरकारी संघसंस्था तथा चलचित्र विकास बोर्डले पनि यस चलचित्रलाई विभिन्न पुरस्कारबाट सम्मान गर्दै आएको छ ।

अन्तमा, ‘यो मन त मेरो नेपाली हो’ राष्ट्रियता, पहिचान र आफ्नो जराप्रतिको प्रेमलाई गहिरो संवेदनासहित प्रस्तुत गर्ने एउटा असाधारण चलचित्र हो । यसले प्रवासी नेपालीहरूको संघर्षलाई मात्र देखाउँदैन, बरू नयाँ पुस्तालाई आफ्नो संस्कृति र भाषाको महत्त्व बुझाउन प्रेरणा पनि दिन्छ ।