अनेसास नेपाल च्याप्टर : मूल, स्मृति र विश्व नेपाली चेतनाको अनश्वर धारा

मानव सभ्यताको विकासक्रममा भाषा केवल अभिव्यक्तिको माध्यम मात्र रहेन; यो समयको स्मृति, संस्कृतिको संवाहक र अस्तित्वको आधार बन्यो । जब मानिस आफ्नो जन्मभूमिबाट टाढा पुग्छ, तब ऊसँग बाँकी रहने सबैभन्दा स्थायी धरोहर भाषा र साहित्य नै हुन्छ । यही धरोहरलाई जोगाउने, विस्तार गर्ने र विश्वव्यापी बनाउने प्रयत्नका रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज (अनेसास) को उदय भयो तर विश्वका अनगिन्ती भूगोलमा फैलिएको यस विराट संरचनाको आत्मिक केन्द्र भने सधैँ नेपालकै माटोमा निहित रह्यो- त्यही माटो, जहाँ शब्दहरू पहिलो पटक भावनामा अंकुरित भएका थिए, जहाँ अनुभूतिहरूले पहिलो स्वर पाएका थिए ।

यही आत्मिक केन्द्रलाई संस्थागत रूप दिने, प्रवास र मातृभूमिबीचको भावनात्मक दूरीलाई साहित्यिक सेतुमा परिणत गर्ने र विश्व नेपाली चेतनालाई एउटै स्पन्दनमा बाँध्ने प्रयासका रूपमा ‘अनेसास नेपाल च्याप्टर’को स्थापना भयो । यो स्थापना कुनै प्रशासनिक विस्तार मात्र थिएन; यो मूल र शाखाबीचको पुनर्मिलन थियो- एक यस्तो क्षण, जहाँ विस्थापनले जन्माएको रिक्ततालाई शब्दहरूले पुनः भरिदिए, जहाँ टाढिएका आत्माहरूले पुनः आफ्नो पहिचानको उज्यालो भेटे ।

अनेसासको विश्वव्यापी सञ्जाल विस्तारसँगै नेपाल च्याप्टरको भूमिका अझ व्यापक बन्दै गएको छ । वर्तमान च्याप्टर अध्यक्ष राजेन्द्र केसीसम्म आइपुग्दा यसले प्रवासमा रहेका नेपाली स्रष्टाहरूलाई मातृभूमिसँग जोड्नका लागि उनीहरूका सिर्जनालाई नेपालमा परिचित गराउने, उनीहरू नेपाल आएका बखत स्वागत सम्मानलगायत विविध अवसर पारेर गरिने कार्यक्रममा सहभागी गराई डायस्पोरिक साहित्य चेतना साझा गराउने, यहाँका साहित्यकारहरूसँग साक्षात्कार गराउने र नेपालका स्रष्टाहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा पुर्‍याउने काम अझ विस्तृत रूपमा गरेको छ ।

सन् १९९१, अमेरिकाको भूमिमा अनेसासको जन्म हुँदा यो गहिरो अनुभूति, चिन्तन र आवश्यकताबाट प्रेरित थियो । प्रवासी नेपालीहरूबीच भाषा र साहित्यको साझा चौतारी निर्माण गर्ने र कार्य विस्तार गर्ने क्रमसँगै यसका संस्थापकहरूको ह्दयमा एक किसिमको गहिरो चेतना प्रकट भयो– यदि वृक्षलाई दीर्घजीवी बनाउनु छ भने यसको जरा बलियो हुनुपर्छ अर्थात् नेपालमा मातृ च्याप्टरको रूपमा अनेसासको स्थापना हुनुपर्छ र त्यो च्याप्टर बलियो हुनुपर्छ ।

अन्तर्दृष्टिका पहेँलिँदै गएका पानाहरूमा समयले कोरेका अक्षरहरू केवल सूचना मात्र थिएनन्, ती एक युगको आत्मस्वर थिए जसै अस्तित्वको खोजीमा निस्किएको नेपाली साहित्यिक चेतनाको दस्तावेज । सन् १९९३ अगस्ट २ मा प्रकाशित अन्तर्दृष्टि (वर्ष १, अंक- २) मा अनेसास केन्द्रले नेपाल शाखा स्थापना गर्न पठाएको अधिकारपत्र केवल प्रशासनिक औपचारिकता थिएन, त्यो त एउटा वैचारिक बीउ रोप्ने कर्म थियो । उक्त सामग्रीसँगै आएको सर्टिफिकेट अफ इन्कर्पोरेशन, आर्टिकल अफ अनेसास, बाइलज अफ आइएनएलएस र इन्साइट जस्ता प्रकाशनहरूले नेपाली साहित्यलाई विश्वपरिप्रेक्ष्यमा जोड्ने एउटा अदृश्य पुलको निर्माण गरिरहेका थिए । यद्यपि विचारको यात्रा सधैँ सरल हुँदैन । संस्थागत दर्ताको प्रक्रियामा ‘च्याप्टर’ शब्दले निम्त्याएको जटिलता एउटा सानो भाषिक बाधा मात्र थिएन, त्यो सांस्कृतिक र प्रशासनिक सीमारेखाबीचको द्वन्द्व थियो । अतः अनेसासले बुद्धिमत्तापूर्वक ‘शब्द’ भन्दा ‘सार’ रोज्यो- ‘च्याप्टर’ शब्दलाई त्यागेर ‘अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज, नेपाल’ भनेर आत्मिक सम्बन्धलाई अक्षुण्ण राख्ने निर्णय गर्‍यो । विधानमा ‘अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज, संयुक्त राज्य अमेरिकासित सम्बन्ध राखेर काम गर्ने’ भन्ने वाक्यांशले एउटा गहिरो सन्देश बोकेको थियो– संस्था केवल नाममा होइन, उद्देश्यमा बाँच्दछ ।

यही वैचारिक धरातलमा उभिएर संस्थापक ट्रस्टी लव गाउँलेको नेतृत्वमा अनेसास नेपाल च्याप्टरको शिलान्यास भयो । त्यो शिलान्यास इँटा वा ढुंगाको थिएन, चेतनाको थियो– जहाँ साहित्यले सीमाना नाघेर आत्मीयता र पहिचानको नयाँ भूगोल रच्न थाल्यो । फलस्वरूप मार्च ११, १९९५ मा लव गाउँलेले संस्थापक अध्यक्ष होमनाथ सुवेदीलाई संस्थागत चिठी पठाए, जुन चिठीमा औपचारिक संवादका शब्द मात्र थिएनन्, त्यो परिवर्तनको पूर्वसूचना पनि थियो ।

जनवरी १९९६ मा अस्ट्रेलिया प्रस्थान गर्ने तयारीसँगै उनले आफ्नो यात्रालाई अझ व्यापक क्षितिजतर्फ मोडे तर व्यक्तिको भौगोलिक दूरीले विचारको निरन्तरतामा कुनै अवरोध ल्याएन । अन्तर्दृष्टि (मार्च-अप्रिल १९९७) मा प्रकाशित विवरणअनुसार, फेब्रुअरी १, १९९६ कै मितिमा लव गाउँले अनेसास डीसीका ट्रस्टी बने- यसले देखायो कि अनेसासको मूल आत्मा व्यक्ति होइन, प्रवाह हो, जुन निरन्तर बगिरहन्छ ।

अध्यक्ष लव गाउँलेको नेतृत्वमा गठित कार्यसमितिले एउटा संस्थागत संरचना मात्र होइन, एउटा सांस्कृतिक आन्दोलनको खाका तयार गरिरहेको थियो । सीता पाण्डे, दुबसु क्षेत्री, प्रकाश घायल, चनु खड्का लगायतका पदाधिकारीहरू र शिवभक्त शर्मा, केबी क्षेत्री, ज्ञानुवाकर पौडेल, वियोगी बूढाथोकी, सन्ध्या पहाडी, गायत्री विष्टजस्ता सदस्यहरूले त्यो यात्रामा आफ्नो चेतनाको रङ थपिरहेका थिए । सल्लाहकारहरू- मुरारिराज शर्मा, विमल कोइराला, शिवप्रसाद सत्याल ‘पीठ’ र आशाकाजी सेवक त्यो मार्गका दीपस्तम्भजस्तै थिए, जसले दिशाबोध गराइरहे । तथापि नेपाल च्याप्टरको प्रारम्भिक यात्रा सहज थिएन । सीमित स्रोत, अपूर्ण संरचना र अनिश्चित भविष्यबीच यसका अग्रदूतहरूले एउटा विराट सपना देखे- नेपाली भाषालाई विश्वस्तरमा प्रतिष्ठित गर्ने, स्रष्टाहरूलाई साझा मञ्चमा उभ्याउने र साहित्यलाई केवल सिर्जनात्मक अभ्यास नभई सामाजिक चेतनाको सक्रिय माध्यम बनाउने ।

उनीहरूको समर्पण कुनै तत्कालीन उपलब्धिको लोभमा आधारित थिएन; त्यो दीर्घकालीन सांस्कृतिक दायित्वको गहिरो बोधबाट उत्पन्न भएको थियो । यही कारणले नेपाल च्याप्टर समयसँगै पुनर्गठित हुँदै, नयाँ ऊर्जा ग्रहण गर्दै, निरन्तर गतिशील रह्यो- किनकि स्थिरता होइन, प्रवाह नै यसको जीवनशक्ति थियो ।

यसै सन्दर्भमा साहित्यकार राधेश्याम लेकालीको भूमिका विशिष्ट र दूरदर्शी देखिन्छ- नेपाल च्याप्टरको नेतृत्व सम्हाल्दै उनले संस्थालाई दीर्घकालीन संस्थागत आधार प्रदान गरे । अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनहरूमा नेपालको प्रतिनिधित्व सुदृढ बनाए र नेपाली साहित्यलाई विश्वमञ्चमा पुर्‍याउने प्रयत्नमा सक्रिय सेतु बने । त्यतिमात्र नभएर अनेसास केन्द्रको वरिष्ठ उपाध्यक्ष हुँदै केन्द्रीय अध्यक्ष भएर सिंगो अनेसासको नेतृत्व गरी ‘मातृ च्याप्टरबाट केन्द्रको अध्यक्ष बन्न मिल्दैन’ भनेर अनेसासको भावनाविपरित तिक्तता ओकल्नेका मुख बन्द गरिदिए । उनको व्यक्तित्वमा प्रशासनिक कुशलता र साहित्यिक संवेदनशीलताको संगम भेटिन्छ, जसले अनेसास नेपाल च्याप्टरलाई केवल एउटा संगठन नभई सिर्जनशीलता, पहिचान र सांस्कृतिक निरन्तरताको जीवित अभियानका रूपमा रूपान्तरण गर्न महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको छ ।

यस संस्थाको सबैभन्दा जीवन्त पक्ष यसको निरन्तर साहित्यिक सक्रियता हो । यहाँ साहित्य पुस्तकका निर्जीव पानामा मात्र सीमित छैन; जीवनको धड्कनमा समाहित छ । पुस्तक प्रकाशन र लोकार्पणका माध्यमबाट यसले स्रष्टाहरूलाई आफ्नो अनुभूति पाठकसम्म पुर्‍याउने अवसर दिएको छ- जहाँ शब्दहरू केवल अक्षर होइनन्, आत्माका अनुवाद हुन् । काव्य–सन्ध्या, गजल महफिल, कथा वाचन र बहुभाषिक गोष्ठीहरूले सिर्जनात्मक संवादलाई निरन्तरता दिएका छन् । यी कार्यक्रमहरू प्रस्तुति मात्र होइनन्; ती अनुभूतिको आदान-प्रदान, विचारको प्रसारण र संवेदनाको सहयात्रा हुन्– जहाँ प्रत्येक शब्दले अर्को शब्दसँग आत्मीयता गाँस्छ ।

नेपाल च्याप्टरले साहित्यिक परम्परालाई केवल स्मरणमा सीमित राखेन; त्यसलाई जीवन्त अभ्यासमा रूपान्तरण गर्‍यो । भानुभक्त आचार्यको सरलता, मोतीराम भट्टको समर्पण र लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको विराट कल्पनाशीलतालाई सम्झँदै गरिने जन्मजयन्ती समारोहहरूले साहित्यलाई इतिहाससँग मात्र जोड्दैनन्, नयाँ पुस्ताको चेतनामा पनि रोप्छन् । यसरी साहित्य कुनै पाठ्यक्रमको विषय मात्र होइन; यो जीवनशैली बन्छ– एक यस्तो जीवनशैली, जहाँ शब्दहरू नै मूल्य बन्छन् र भावनाहरू नै दर्शन ।

अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य सम्मेलन होस् या च्याप्टर, महिला सम्मेलनहरू; नेपाल च्याप्टरको गहन भूमिका अर्को गौरवशाली आयाम हो । जब विश्वका विभिन्न कुनाबाट आएका स्रष्टाहरू एउटै मञ्चमा उभिन्छन्, त्यो केवल जमघट हुँदैन- त्यो विचारहरूको महासंगम हुन्छ, अनुभवहरूको आदान- प्रदान हुन्छ, र साझा पहिचानको उत्सव बन्छ । यसले नेपाललाई पुनः विश्व नेपाली साहित्यिक गतिविधिको केन्द्रमा स्थापित गर्छ- जहाँबाट शब्दहरू विश्वतर्फ फैलिन्छन् र विश्वका अनुभवहरू पुनः नेपालमै समाहित हुन्छन् ।

साहित्य सिर्जना मात्र होइन, त्यसको संरक्षण र अभिलेखन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । नेपाल च्याप्टरले स्मारिका, कृति संकलन र अनुसन्धानात्मक प्रकाशनमार्फत साहित्यलाई समयको क्षयबाट जोगाउने प्रयास गरेको छ । यसले भविष्यका अनुसन्धानकर्ताहरूका लागि आधार तयार गरेको छ– जहाँ इतिहास केवल पढिन्छ होइन, अनुभूत पनि गरिन्छ ।

नेपाल च्याप्टरले साहित्यलाई समाज, पर्यटनसँग जोड्ने काम पनि गहिराइका साथ गरेको छ । ‘साहित्यका लागि पर्यटन काव्य- यात्रा’ जस्ता कार्यक्रमहरूले साहित्यलाई शहरको सीमाबाट बाहिर ल्याएर गाउँ–बस्ती, पहाड–तराई र विविध समुदायसम्म पुर्‍याएका छन् । यसले साहित्यलाई अभिजात वर्गको सीमित परिधिबाट मुक्त गरेर जनजीवनको सजीव अनुभवमा परिणत गरेको छ । यसरी साहित्य समाजको ऐना मात्र होइन; त्यो परिवर्तनको संवाहक पनि बन्छ– एक यस्तो शक्ति, जसले आवाजविहीनलाई स्वर र अन्धकारलाई उज्यालो दिन्छ ।

अनेसासको विश्वव्यापी सञ्जाल विस्तारसँगै नेपाल च्याप्टरको भूमिका अझ व्यापक बन्दै गएको छ । वर्तमान च्याप्टर अध्यक्ष राजेन्द्र केसीसम्म आइपुग्दा यसले प्रवासमा रहेका नेपाली स्रष्टाहरूलाई मातृभूमिसँग जोड्नका लागि उनीहरूका सिर्जनालाई नेपालमा परिचित गराउने, उनीहरू नेपाल आएका बखत स्वागत सम्मानलगायत विविध अवसर पारेर गरिने कार्यक्रममा सहभागी गराई डायस्पोरिक साहित्य चेतना साझा गराउने, यहाँका साहित्यकारहरूसँग साक्षात्कार गराउने र नेपालका स्रष्टाहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा पुर्‍याउने काम अझ विस्तृत रूपमा गरेको छ । यसले भौगोलिक दूरीलाई भावनात्मक निकटतामा रूपान्तरण गरेको छ- जहाँ टाढा हुनु दूरी होइन, अनुभवको विस्तार मात्र बन्छ ।

साहित्य सिर्जना मात्र होइन, त्यसको संरक्षण र अभिलेखन पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । नेपाल च्याप्टरले स्मारिका, कृति संकलन र अनुसन्धानात्मक प्रकाशनमार्फत साहित्यलाई समयको क्षयबाट जोगाउने प्रयास गरेको छ । यसले भविष्यका अनुसन्धानकर्ताहरूका लागि आधार तयार गरेको छ- जहाँ इतिहास केवल पढिन्छ होइन, अनुभूत पनि गरिन्छ ।

डिजिटल युगको आगमनसँगै साहित्यको स्वरूप परिवर्तन हुँदैगएको छ र नेपाल च्याप्टरले यस परिवर्तनलाई सजग रूपमा आत्मसात् गरेको छ । अनलाइन गोष्ठी, डिजिटल प्रकाशन तथा केन्द्रको अनलाइन प्रकाशन अनेसास दर्पण मार्फत विविध सामग्री प्रकाशन र सामाजिक सञ्जालमार्फत साहित्यलाई नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने कार्यले देखाउँछ कि संस्था समयसँगै रूपान्तरित हुन सक्षम छ । विशेषतः कोरोना महामारीको कठिन समयमा, जब भौतिक दूरी अनिवार्य भयो, साहित्यले डिजिटल माध्यममार्फत आफ्नो निरन्तरता कायम राख्यो– यो केवल प्रविधिको प्रयोग होइन, सिर्जनशीलताको पुनर्परिभाषा थियो ।

यद्यपि उपलब्धिहरू उल्लेखनीय छन्, चुनौतीहरू अझै पनि बाँकी छन्– अनुसन्धानको गहिराइ, अभिलेखनको स्थायित्व, नयाँ पुस्ताको सक्रिय सहभागिता र आर्थिक स्रोतको सुदृढता । तथापि, यी चुनौतीहरू बाधा होइनन्, यी सम्भावनाका ढोका हुन् । यदि नेपाल च्याप्टरले डिजिटल आर्काइभ निर्माण, अनुसन्धान केन्द्र स्थापना र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई अझ विस्तार गर्न सकेमा, यसले भविष्यको साहित्यिक दिशालाई मात्र होइन, सांस्कृतिक चेतनालाई पनि नयाँ उचाइमा पुर्‍याउनेछ ।

अन्ततः, अनेसास नेपाल च्याप्टरको कथा कुनै ठूला घोषणाहरूको कथा होइन, यो साना तर निरन्तर प्रयासहरूको मौन महाकाव्य हो । यहाँ पुस्तकहरूको सुगन्ध छ, कविताको लय छ, संवादको ताप छ र सबैभन्दा गहिरो त नेपालीपनको अविच्छिन्न अनुभूति छ । यदि अनेसासलाई एउटा विशाल वृक्ष मान्ने हो भने, नेपाल च्याप्टर त्यसको जरा हो– जसले सम्पूर्ण संरचनालाई पोषण दिन्छ, स्थायित्व दिन्छ र भविष्यतर्फ फैलिन शक्ति दिन्छ ।

यसैले, अनेसासको कथा लेख्दा नेपाल च्याप्टरलाई केवल एउटा अध्यायका रूपमा हेरेर पर्याप्त हुँदैन, वास्तवमा यो सम्पूर्ण कथाको आधारभूमि हो– जहाँबाट सबै यात्रा शुरू हुन्छन् र जहाँ फर्किएपछि सबै अर्थपूर्ण हुन्छन् । अर्थात् अनेसास नेपाल च्याप्टर : मूल, स्मृति र विश्व नेपाली चेतनाको अनश्वर धारा हो ।