जिपिएको सीमाभन्दा पर ज्ञानको वास्तविक आयाम

नेपालमा हरेक वर्ष माध्यमिक शिक्षा परीक्षा (एसइई) को नतिजा सार्वजनिक भएपछि शिक्षा क्षेत्र एकाएक उत्सव र तनावको मिश्रित वातावरणमा प्रवेश गर्छ । कसैले उच्च जिपिए ल्याएर विद्यालयको गौरव बढाउँछन्, कसैले अपेक्षित परिणाम नआउँदा निराशा व्यक्त गर्छन् । सञ्चारमाध्यमदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म ‘कुन विद्यालयले कति विद्यार्थीलाई चार जिपिए दिलायो’ भन्ने बहस प्रमुख विषय बन्छ । विद्यालयहरूले आफ्ना सफल विद्यार्थीका तस्वीर राखेर विज्ञापन गर्छन्, अभिभावकहरू आफ्ना सन्तानको उपलब्धिमा गर्व गर्छन् र विद्यार्थीहरू स्वयं आफ्नो भविष्यको बाटो तय गर्ने मोडमा उभिन्छन् ।

एसइई निःसन्देह महत्त्वपूर्ण परीक्षा हो । यसलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न सकिँदैन । यसले विद्यार्थीको शैक्षिक यात्राको एउटा चरणको मूल्यांकन गर्छ र भविष्यको अध्ययनका लागि आधार पनि तयार गर्छ । तर, प्रश्न यहाँ उठ्छ के विद्यालय शिक्षाको सम्पूर्ण सफलता केवल एसइईको जिपिएले मापन गर्न सकिन्छ ? के शिक्षा भनेको केवल परीक्षा पास गर्ने प्रक्रियामात्र हो ? यदि विद्यालयले विद्यार्थीलाई उच्च अंक दिलायो तर उनीहरूमा पढ्ने, बुझ्ने, विश्लेषण गर्ने र जीवनका व्यावहारिक समस्यासँग जुध्ने क्षमता विकास भएन भने त्यो शिक्षाको वास्तविक सफलता कसरी मान्न सकिन्छ ?

विद्यार्थीको भविष्य केवल समाजले बनाएको ‘प्रतिष्ठित’ धारले निर्धारण गर्नुहुँदैन । विद्यार्थीको रुचि, क्षमता, सिर्जनशीलता र व्यक्तित्वलाई आधार बनाएर शैक्षिक मार्ग तय हुनुपर्छ । सबै विद्यार्थी एउटै ढाँचामा सफल हुँदैनन् । कसैको रुचि विज्ञानमा हुन्छ, कसैको कला वा साहित्यमा, कसैको प्रविधिमा त कसैको कृषि वा उद्यमशीलतामा । शिक्षा प्रणालीले यी विविध क्षमताको सम्मान गर्नुपर्छ ।

आजको आवश्यकता भनेको शिक्षा बहसको केन्द्र बदल्नु हो । हामीले अब विद्यालय शिक्षाको मूल्यांकन केवल अन्तिम परीक्षाको नतिजाले होइन, विद्यार्थीले वास्तवमै के सिके भन्ने आधारमा गर्नुपर्छ । प्रारम्भिक तहको सिकाइ उपलब्धि, पढ्ने सीप, बोध क्षमता, आधारभूत गणितीय ज्ञान, विद्यालयको सिकाइ वातावरण, शिक्षकको शिक्षण शैली र बालबालिकाको आत्मविश्वासलाई शिक्षा बहसको मूल विषय बनाउनुपर्ने बेला आएको छ ।

नेपालको विद्यालय शिक्षामा एउटा गम्भीर समस्या के देखिन्छ भने विद्यार्थीहरू माथिल्लो कक्षामा पुगिसक्दा पनि आधारभूत सिकाइ सीपमा कमजोर देखिन्छन् । कतिपय विद्यार्थीले कक्षा आठ वा नौसम्म पुग्दा पनि सरल पाठ राम्रोसँग पढ्न सक्दैनन्, पढेको कुरा बुझ्न कठिन मान्छन् वा सामान्य गणितीय समस्या समाधान गर्न संघर्ष गर्छन् । यस्तो अवस्थामा उनीहरूले एसइईमा राम्रो अंक ल्याए पनि त्यो अंकले वास्तविक सिकाइको प्रतिनिधित्व गर्दैन ।

शिक्षाको मूल उद्देश्य केवल प्रमाणपत्र वितरण गर्नु होइन, जीवनभर सिक्न सक्ने क्षमता निर्माण गर्नु हो । एउटा बालकले विद्यालयमा प्रवेश गर्दा उसले अक्षर चिन्न सिक्छ, शब्द जोड्न सिक्छ, पढेर बुझ्न सिक्छ, प्रश्न गर्न सिक्छ, तर्क गर्न सिक्छ र समाजसँग घुलमिल हुन सिक्छ । यही प्रक्रियाले उसको बौद्धिक र सामाजिक विकास गर्छ । यदि शिक्षा प्रणालीले यही आधारभूत क्षमता विकास गर्न सकेन भने माथिल्लो तहको उपलब्धि खोक्रो बन्न सक्छ ।

त्यसैले विद्यालयको सफलताको मापन केवल जिपिएबाट होइन, विद्यार्थीले वास्तवमै के सिके भन्ने आधारमा हुनुपर्छ । यदि कुनै विद्यालयका कक्षा तीनका अधिकांश विद्यार्थीले आत्मविश्वासका साथ पढ्न सक्छन्, आफ्ना विचार लेख्न सक्छन्, सामान्य गणितीय समस्या समाधान गर्न सक्छन् र कक्षामा सक्रिय सहभागिता जनाउन सक्छन् भने त्यो विद्यालयको सफलता अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हो । बरु त्यो उपलब्धि एसइईको प्रचारभन्दा धेरै गहिरो, स्थायी र दीर्घकालीन हुन सक्छ ।

विश्वका धेरै विकसित मुलुकहरूले शिक्षा सुधारको केन्द्र प्रारम्भिक सिकाइलाई बनाएका छन् । किनकि बाल्यकालमा निर्माण भएको सिकाइको आधार नै भविष्यको सम्पूर्ण शैक्षिक यात्राको जग हो । प्रारम्भिक कक्षामा राम्रोसँग पढ्न, बुझ्न र सोच्न सिकेका बालबालिका पछि गएर विज्ञान, प्रविधि, साहित्य वा अन्य कुनै पनि क्षेत्रमा राम्रो गर्न सक्षम हुन्छन् । तर, आधार कमजोर भयो भने माथिल्लो तहमा पुग्दा उनीहरूमा आत्मविश्वासको कमी, सिकाइप्रतिको अरुचि र असफलताको डर बढ्न सक्छ ।

नेपालमा भने अझै पनि शिक्षा बहस प्रायः एसइई, बोर्ड परीक्षा र जिपिएकै वरिपरि सीमित देखिन्छ । विद्यालयहरूले पनि आफूलाई ‘उत्कृष्ट’ प्रमाणित गर्न उच्च जिपिएका विद्यार्थीको संख्या प्रस्तुत गर्छन् । अभिभावकहरू विद्यालय छनोट गर्दा पनि धेरैजसो यही आधारलाई प्राथमिकता दिन्छन् । यसले शिक्षा प्रणालीलाई अंक केन्द्रित बनाएको छ । परिणामतः सिर्जनात्मकता, आलोचनात्मक सोच, नैतिक शिक्षा, व्यावहारिक सीप र जीवनोपयोगी ज्ञानजस्ता पक्ष ओझेलमा पर्न थालेका छन् ।

शिक्षा केवल प्रतिस्पर्धा होइन, चेतनाको निर्माण पनि हो । एउटा राम्रो विद्यालय त्यो हो जहाँ विद्यार्थीले प्रश्न गर्न पाउँछ, गल्ती गर्न डराउँदैन, आफ्ना विचार व्यक्त गर्न सक्छ र सिकाइलाई जीवनसँग जोड्न सिक्छ । शिक्षाले मानिसलाई केवल जागिरका लागि होइन, जिम्मेवार नागरिक बन्नका लागि पनि तयार गर्नुपर्छ । यदि शिक्षा प्रणालीले संवेदनशील, नैतिक र सिर्जनशील नागरिक उत्पादन गर्न सकेन भने उच्च जिपिएको अर्थ सीमित हुन जान्छ ।

कुनै पनि राष्ट्रको विकास र समृद्धिको मेरुदण्ड भनेको त्यहाँको शिक्षा, अनुसन्धान र नवप्रवर्तन हो । विश्व इतिहासलाई हेर्दा जसले ज्ञान र विज्ञानमा लगानी गर्‍यो, उसैले संसारको नेतृत्व गर्‍यो । हाम्रो दक्षिण एसियाली क्षेत्रमा कुनै समय विश्वकै प्राज्ञिक केन्द्र थियो । नालन्दा, तक्षशिला र विक्रमशिलाजस्ता विश्वविद्यालयहरूले संसारभरिका विद्यार्थीलाई ज्ञान बाँडिरहेका थिए । त्यहाँ दर्शन, चिकित्सा, गणित, खगोलशास्त्र, भाषा र तर्कशास्त्रको उच्च अध्ययन हुन्थ्यो । यही ज्ञान परम्पराले यो क्षेत्रलाई सभ्यताको शिखरमा पुर्‍याएको थियो ।

तर, समयसँगै हामीले त्यो गौरवशाली विरासतलाई निरन्तरता दिन सकेनौं । आधुनिक शिक्षा प्रणालीसँग हाम्रो मौलिक ज्ञान परम्पराको समन्वय गर्न नसक्दा शिक्षा धेरै हदसम्म परीक्षा केन्द्रित र प्रमाणपत्रमुखी बन्न पुग्यो । अहिलेको आवश्यकता भनेको आधुनिक विज्ञान, प्रविधि र अनुसन्धानलाई हाम्रो मौलिक ज्ञान, संस्कृति र सामाजिक यथार्थसँग जोड्ने हो । नेपालले आफ्नो पहिचान कायम राख्दै गुणस्तरीय शिक्षा विकास गर्न सक्छ, यदि हामीले शिक्षा सुधारलाई केवल पाठ्यपुस्तक र परीक्षा व्यवस्थामा सीमित नराखी सिकाइको गहिराइसँग जोड्यौं भने ।

एसइईपछि विद्यार्थीका अगाडि धेरै विकल्प खुला हुन्छन् । कोही विज्ञान पढ्न चाहन्छन्, कोही व्यवस्थापन वा मानविकी । कोही प्राविधिक शिक्षातर्फ आकर्षित हुन्छन् भने केही विद्यार्थी विदेशका शैक्षिक अवसर खोज्न थाल्छन् । अहिले साधारण धारदेखि प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षासम्म धेरै सम्भावना उपलब्ध छन् । तर, अझै पनि अधिकांश विद्यार्थीको प्राथमिकता कक्षा ११ र १२ मै केन्द्रित देखिन्छ ।

आजको विश्वमा केवल सैद्धान्तिक ज्ञान पर्याप्त छैन । प्रविधि, नवप्रवर्तन, सञ्चार क्षमता, सहकार्य, समस्या समाधान र भावनात्मक बुद्धिमता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण बनेका छन् । त्यसैले विद्यालयहरूले विद्यार्थीलाई केवल परीक्षा पास गर्ने मेसिन होइन, सोच्ने, सिर्जना गर्ने र समाज रूपान्तरणमा योगदान दिन सक्ने नागरिकका रूपमा विकास गर्नुपर्छ ।

वास्तवमा विद्यार्थीको भविष्य केवल समाजले बनाएको ‘प्रतिष्ठित’ धारले निर्धारण गर्नुहुँदैन । विद्यार्थीको रुचि, क्षमता, सिर्जनशीलता र व्यक्तित्वलाई आधार बनाएर शैक्षिक मार्ग तय हुनुपर्छ । सबै विद्यार्थी एउटै ढाँचामा सफल हुँदैनन् । कसैको रुचि विज्ञानमा हुन्छ, कसैको कला वा साहित्यमा, कसैको प्रविधिमा त कसैको कृषि वा उद्यमशीलतामा । शिक्षा प्रणालीले यी विविध क्षमताको सम्मान गर्नुपर्छ ।

आजको विश्वमा केवल सैद्धान्तिक ज्ञान पर्याप्त छैन । प्रविधि, नवप्रवर्तन, सञ्चार क्षमता, सहकार्य, समस्या समाधान र भावनात्मक बुद्धिमता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण बनेका छन् । त्यसैले विद्यालयहरूले विद्यार्थीलाई केवल परीक्षा पास गर्ने मेसिन होइन, सोच्ने, सिर्जना गर्ने र समाज रूपान्तरणमा योगदान दिन सक्ने नागरिकका रूपमा विकास गर्नुपर्छ ।

यसका लागि शिक्षकको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ । शिक्षक केवल पाठ पढाउने व्यक्ति होइनन्, उनीहरू सिकाइ यात्राका मार्गदर्शक हुन् । यदि शिक्षक प्रेरित, प्रशिक्षित र अनुसन्धानमुखी भए भने विद्यालयको वातावरण नै परिवर्तन हुन सक्छ । बालमैत्री कक्षा, संवादमुखी शिक्षण पद्धति र व्यावहारिक सिकाइले विद्यार्थीमा जिज्ञासा र आत्मविश्वास बढाउँछ ।

अभिभावकहरूको सोचमा पनि परिवर्तन आवश्यक छ । सन्तानले कति जिपिए ल्यायो भन्नेभन्दा उसले कति बुझ्यो, कति सोच्न सिक्यो र कति आत्मविश्वासी बन्यो भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुनुपर्छ । प्रत्येक बालकको सिक्ने गति फरक हुन्छ भन्ने यथार्थलाई स्वीकार गर्नुपर्छ । अत्यधिक तुलना र अंकको दबाबले धेरै विद्यार्थी मानसिक तनावमा पर्ने गरेका छन् । शिक्षा प्रेरणाको माध्यम बन्नुपर्छ, डरको होइन ।

अन्त्यमा, अब हामीले शिक्षा सफलताको परिभाषा पुनर्विचार गर्नुपर्ने समय आएको छ । केवल एसइईको जिपिएलाई सफलताको अन्तिम मानक बनाउने सोचबाट बाहिर निस्कनुपर्छ । प्रारम्भिक कक्षाका बालबालिकाले कति सिके, उनीहरूले पढ्न-बुझ्न सके कि सकेनन्, विद्यालयले उनीहरूको सिकाइ यात्रामा कस्तो भूमिका खेल्यो यी विषयलाई शिक्षा बहसको केन्द्रमा ल्याउनुपर्छ ।

किनकि शिक्षा केवल परीक्षा पास गर्ने प्रक्रिया होइन, जीवनभर सिक्न सक्ने क्षमता निर्माण गर्ने प्रक्रिया हो । र, त्यो क्षमता निर्माणको सुरुवात प्रारम्भिक कक्षाबाटै हुन्छ । यदि हामीले त्यही आधारलाई बलियो बनाउन सक्यौं भनेमात्र भविष्यमा सक्षम, सिर्जनशील र जिम्मेवार नागरिक निर्माण गर्न सक्नेछौं । अनिमात्र हाम्रो शिक्षा प्रणालीले साँच्चिकै राष्ट्र निर्माणको आधार बन्नेछ ।

(लेखक कृष्ण भुसाल मिलाप पब्लिकेशनका अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।)