क्यान्सर अस्पतालको चुनौती

भक्तपुर । देशभरिका क्यान्सर बिरामीको प्रमुख उपचार केन्द्रका रूपमा स्थापित भक्तपुर क्यान्सर अस्पताल अहिले आफ्नै सफलताका कारण अभूतपूर्व दबाबमा परेको छ । दैनिक पाँच सयभन्दा बढी बिरामी उपचारका लागि पुग्ने यस अस्पतालमा वार्षिक करिब एक लाख सेवाग्राही आउने गरेका छन् । तर, केवल १२७ शैय्यामा सञ्चालन भइरहेको अस्पतालले बढ्दो बिरामी चाप व्यवस्थापन गर्न कठिनाइ भोगिरहेको छ । देशका विभिन्न प्रदेशबाट आउने बिरामीहरूको मुख्य भरोसाको केन्द्र बनेको अस्पतालमा पछिल्ला वर्षहरूमा क्यान्सरका बिरामीको संख्या निरन्तर बढिरहेको छ । सीमित शैय्या, अपर्याप्त पूर्वाधार र अभावग्रस्त स्रोत-साधनका बीच अस्पतालले आफ्नो निर्धारित क्षमताभन्दा बढी बिरामीलाई सेवा दिइरहेको छ ।

अस्पतालका कार्यकारी निर्देशक उज्ज्वल चालिसेका अनुसार अस्पतालले बिरामीको संख्या बढ्दै गए पनि उपचार सेवा रोकिएको छैन । बिरामीको अवस्था, रोगको जटिलता र चिकित्सकीय आवश्यकताका आधारमा प्राथमिकता निर्धारण गरी उपचार व्यवस्थापन भइरहेको उहाँले बताउनुभयो । ‘हामी बिरामीको अवस्था हेरेर उपचार व्यवस्थापन गर्छौं । बढ्दो चापका बीच पनि कुनै बिरामी उपचारबाट वञ्चित नहोस् भन्ने हाम्रो प्रयास छ’, चालिसेले भन्नुभयो ।

संघीय क्यान्सर अस्पताल बनाउने निर्णय कार्यान्वयनमै अड्कियो
नेपाल सरकारको स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयअन्तर्गत सञ्चालनमा रहेको भक्तपुर क्यान्सर अस्पताललाई वि.सं. २०७७ कात्तिक २४ गते मन्त्रिपरिषद्को निर्णयमार्फत संघीय स्तरको विशिष्टीकृत क्यान्सर अस्पतालका रूपमा विकास गर्ने तथा तीन सय शैय्यामा विस्तार गर्ने योजना अघि सारिएको थियो । तर, निर्णय भएको झण्डै छ वर्ष पुग्न लाग्दा पनि योजना अपेक्षाअनुसार कार्यान्वयन हुन सकेको छैन । बजेट अभाव, पूर्वाधार निर्माणमा ढिलाइ, उपकरण खरिद प्रक्रियाको जटिलता र प्रशासनिक ढिलासुस्तीका कारण विस्तार योजना कागजमै सीमित बनेको छ ।

स्वास्थ्य क्षेत्रका जानकारहरूका अनुसार सरकारको निर्णय व्यवहारमा नउत्रँदा त्यसको प्रत्यक्ष असर बिरामीहरूले भोगिरहेका छन् । क्यान्सरजस्तो जटिल रोगमा उपचारको प्रत्येक दिन महत्त्वपूर्ण हुने भएकाले अस्पताल विस्तारमा भइरहेको ढिलाइ चिन्ताको विषय बनेको छ ।
वि.सं. २०५१ सालमा स्थापना भएको भक्तपुर क्यान्सर अस्पताल नेपाल अर्बुद रोग निवारण संस्था, शहीद स्मृति क्यान्सर सेवा समूह, भक्तपुर नगरपालिका, रोटरी क्लब तथा नेपाल सरकारको सहकार्यमा स्थापना भएको थियो । सुरुआती चरणमा सीमित सेवा उपलब्ध गराउँदै आएको अस्पताल अहिले देशकै प्रमुख क्यान्सर उपचार केन्द्रमा रूपान्तरण भएको छ । अस्पतालमा हाल ६० जना चिकित्सक, १२० जना नर्स तथा करिब ३५० कर्मचारी कार्यरत छन् । अस्पतालले वार्षिक रूपमा करिब तीन हजार शल्यक्रिया, १५ हजार केमोथेरापी तथा दुई हजार रेडियोथेरापी सेवा प्रदान गर्दै आएको छ । यसले अस्पतालप्रति बिरामीहरूको विश्वास र उपचार सेवाको बढ्दो आवश्यकतालाई स्पष्ट पार्छ ।

अत्याधुनिक सेवाको अभाव, विदेश जान बाध्य बिरामी
अस्पतालमा सर्जरी, केमोथेरापी, रेडियोथेरापी तथा प्यालिएटिभ केयरलगायत क्यान्सर उपचारका प्रमुख सेवाहरू उपलब्ध भए पनि केही अत्याधुनिक सेवा अझै सञ्चालनमा आउन सकेका छैनन् । विशेषगरी पेट स्क्यान, बोन म्यारो ट्रान्सप्लान्ट, रोबोटिक सर्जरी तथा प्रोटोन थेरापी सेवा उपलब्ध नहुँदा धेरै बिरामी उपचारका लागि भारतलगायत अन्य मुलुक जान बाध्य हुने गरेका छन् । अस्पताल प्रशासनका अनुसार पेट स्क्यान सेवा सुरु गर्ने तयारी भए पनि आवश्यक आर्थिक स्रोत जुट्न नसक्दा परियोजना कार्यान्वयन हुन सकेको छैन । यी सेवा सञ्चालनमा आए देशभित्रै उच्चस्तरीय उपचार उपलब्ध हुने र बिरामीको विदेश पलायन कम हुने अपेक्षा गरिएको छ ।

उपचार खर्च अझै चुनौती
सरकारले क्यान्सरलगायत जटिल रोगका बिरामीलाई एक लाख रुपैयाँसम्म आर्थिक सहायता उपलब्ध गराउने व्यवस्था गरेको छ । साथै प्रदेशगत रूपमा थप आर्थिक सहयोगका कार्यक्रम पनि सञ्चालनमा छन् । तर, अस्पतालका कार्यकारी निर्देशक चालिसेका अनुसार क्यान्सर उपचार अत्यन्त महँगो हुने भएकाले उक्त सहायता रकम पर्याप्त छैन । ‘एकपटकको उपचारमै ठूलो रकम खर्च हुन सक्छ । सरकारले दिएको सहयोग राहत त हो, तर उपचारको सम्पूर्ण खर्च धान्न पर्याप्त छैन’, उहाँले बताउनुभयो । यद्यपि निजी अस्पतालहरूको तुलनामा भक्तपुर क्यान्सर अस्पतालमा उपचार शुल्क कम भएकाले बिरामीलाई केही राहत मिल्ने गरेको छ ।

देशभरिबाट बढ्दो निर्भरता
भक्तपुर क्यान्सर अस्पतालमा बागमती प्रदेशका बिरामीको संख्या सबैभन्दा बढी भए पनि मधेश, कोशी, लुम्बिनी, गण्डकी, कर्णाली तथा सुदूरपश्चिम प्रदेशबाट पनि ठूलो संख्यामा बिरामी उपचारका लागि आउने गरेका छन् । प्रदेशस्तरमा पर्याप्त क्यान्सर उपचार केन्द्र तथा विशेषज्ञ सेवा नहुँदा देशभरिका बिरामी राजधानी केन्द्रित भइरहेका छन् । स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार प्रदेशस्तरमै विशेषज्ञ क्यान्सर सेवा विस्तार नगर्ने हो भने आगामी वर्षहरूमा भक्तपुर अस्पतालमाथिको चाप झन् बढ्ने निश्चित छ । अस्पतालका चिकित्सकहरूका अनुसार नेपालमा अझै पनि धेरै बिरामी क्यान्सरको प्रारम्भिक चरणमा परीक्षण गराउन नआउने समस्या कायम छ । जनचेतनाको कमी, नियमित स्वास्थ्य परीक्षण नगर्ने बानी, आर्थिक कठिनाइ तथा ग्रामीण क्षेत्रका स्वास्थ्य सेवाको सीमित पहुँचका कारण धेरै बिरामी रोग जटिल भइसकेपछि मात्र अस्पताल पुग्ने गरेका छन् । विशेषज्ञहरूका अनुसार प्रारम्भिक चरणमा क्यान्सर पहिचान भए उपचार सफलता दर उच्च हुने भए पनि ढिलो हुँदा उपचार जटिल, खर्चिलो र जोखिमपूर्ण बन्ने गर्दछ ।

विस्तार नभए सेवा गुणस्तरमा असर पर्ने चिन्ता
स्वास्थ्य विज्ञहरूले अस्पतालको तत्काल विस्तार नभए दीर्घकालीन रूपमा समस्या थप गम्भीर बन्न सक्ने चेतावनी दिएका छन् । उनीहरूका अनुसार अत्यधिक भीडका कारण संक्रमणको जोखिम बढ्न सक्छ, उपचारमा ढिलाइ हुन सक्छ, स्वास्थ्यकर्मीमाथि मानसिक दबाब बढ्न सक्छ र अन्ततः सेवा गुणस्तरमा समेत असर पर्न सक्छ । क्यान्सर उपचार समयमै हुनुपर्ने संवेदनशील सेवा भएकाले अस्पतालको क्षमता विस्तारलाई अब विलम्ब गर्न नहुने उनीहरूको जोड छ । देशभरिका क्यान्सर बिरामीको मुख्य आश्रयस्थल बनेको भक्तपुर क्यान्सर अस्पताल अहिले सीमित शय्या र पूर्वाधारका बीच बढ्दो माग धान्न संघर्षरत छ । सरकारले तीन सय शैय्याको संघीय क्यान्सर अस्पताल बनाउने निर्णय गरिसकेको भए पनि त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन नसक्दा बिरामीहरूले प्रत्यक्ष असर भोगिरहेका छन् ।