तीस वर्षपछि हेटौंडा कपडा उद्योग पुनर्जीवनको बहस

करिब तीन दशकदेखि बन्द रहेको हेटौंडा कपडा उद्योगलाई पुनः सञ्चालन गर्ने सरकारी योजनाले देशको औद्योगिक क्षेत्र, निजी क्षेत्र तथा अर्थविद्हरूबीच नयाँ बहस सुरु गरेको छ । आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को बजेटमार्फत् सरकारले उद्योगको विस्तृत अध्ययन गरी सार्वजनिक–निजी साझेदारी (पिपिपी) मोडेलमा सञ्चालन गर्ने अवधारणा अघि सारेपछि यसको सम्भाव्यता, चुनौती र दीर्घकालीन सफलताबारे चर्चा बढेको हो । नेपालको औद्योगिक इतिहासमा विशेषस्थान बनाएको हेटौंडा कपडा उद्योग एक समय स्वदेशी उत्पादनको प्रतीक मानिन्थ्यो । तर, व्यवस्थापन कमजोरी, बढ्दो सञ्चालन खर्च, प्रविधिगत पछौटेपन र राजनीतिक हस्तक्षेपका कारण उद्योग क्रमशः संकटमा पर्दै अन्ततः बन्द हुन पुग्यो । अहिले पुनः सञ्चालनको चर्चा भइरहँदा विज्ञहरूले भावनात्मक निर्णयभन्दा तथ्य र अध्ययनमा आधारित रणनीति आवश्यक रहेको बताएका छन् ।

हेटौंडा कपडा उद्योग पुनः सञ्चालनको योजना केवल एउटा बन्द उद्योग खोल्ने प्रयासमात्र होइन, नेपालको औद्योगिक भविष्यसँग जोडिएको विषय पनि हो । विगतका कमजोरीलाई दोहोर्‍याएर भावनाका आधारमा निर्णय गरिए अर्को असफलताको जोखिम रहन्छ ।

पुरानो गौरव फर्काउने प्रयास
हेटौंडा कपडा उद्योगसँग अहिले पनि पर्याप्त जग्गा, भवन तथा आधारभूत संरचना उपलब्ध छन् । नयाँ उद्योग स्थापना गर्दा लाग्ने ठूलो पूर्वाधार लागत बचत गर्न सकिने भएकाले यसलाई पुनर्जीवनको एउटा बलियो आधार मानिएको छ ।

सरकारले प्रत्यक्ष रूपमा प्राथमिकता दिएर उद्योग पुनः सञ्चालनको योजना अघि सारेकाले निजी क्षेत्रको आकर्षण बढ्नसक्ने अपेक्षा गरिएको छ । उद्योगको ब्राण्ड मूल्य पनि अझै नेपाली उपभोक्तामाझ जीवित रहेको विश्लेषण गरिएको छ । भौगोलिक दृष्टिले हेटौंडा देशको मध्यभागमा अवस्थित भएकाले पूर्व-पश्चिम राजमार्ग तथा भारतीय बजारसँगको पहुँचले उद्योगलाई प्रतिस्पर्धात्मक लाभ दिनसक्ने देखिन्छ । साथै नेपालमा बढ्दो जलविद्युत् उत्पादनले ऊर्जा लागत घटाउन सहयोग पुग्ने विश्वास गरिएको छ ।

चुनौती कम छैनन्
यद्यपि उद्योग पुनः सञ्चालनको बाटो सहज भने छैन । उद्योग बन्द भएको करिब ३० वर्ष बितिसकेको छ । अधिकांश मेसिनरी तथा उपकरणको प्राविधिक आयु समाप्त भइसकेको अनुमान छ । धेरै उपकरण मर्मतयोग्य अवस्थाभन्दा बाहिर पुगिसकेका हुनसक्ने भएकाले नयाँ प्रविधिमा ठूलो लगानी आवश्यक पर्ने देखिन्छ ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार पुराना मेसिन चलाएर उद्योग पुनर्जीवित गर्ने सोच आर्थिक रूपमा जोखिमपूर्ण हुनसक्छ । बरू आधुनिक टेक्सटाइल उद्योगका रूपमा पुनः स्थापना गर्ने विकल्प बढी व्यावहारिक हुनसक्छ । अर्को महत्त्वपूर्ण चुनौती कच्चा पदार्थको उपलब्धता हो । नेपालमा पर्याप्त कपास उत्पादन नहुँदा उद्योगले आयातीत कच्चा पदार्थमा निर्भर रहनुपर्ने अवस्था छ । यसले उत्पादन लागत बढाउने सम्भावना रहन्छ ।

हेटौंडा कपडा उद्योग बन्द हुनुका पछाडि केवल आर्थिक कारणमात्र थिएनन् । राजनीतिक हस्तक्षेप, कमजोर व्यवस्थापन, अनावश्यक कर्मचारी भर्ना तथा निर्णय प्रक्रियामा व्यावसायिकताको अभाव पनि प्रमुख कारण मानिन्छन् । अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार यदि पुनः सञ्चालनपछि यिनै समस्या दोहोरिए भने उद्योग फेरि घाटामा जाने सम्भावना उच्च रहनेछ । त्यसैले उद्योगको नेतृत्व व्यावसायिक र परिणाममुखी हुनुपर्ने उनीहरूको सुझाव छ ।

आधुनिक प्रविधि, सुशासन, निजी क्षेत्रको दक्षता र स्पष्ट बजार रणनीतिसहित अघि बढ्न सकिए हेटौंडा कपडा उद्योग नेपालको औद्योगिक पुनर्जागरणको प्रतीक बन्नसक्छ । सफलता उद्योग खोल्नुमा होइन, विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्नसक्ने उद्योग निर्माण गर्न सक्नुमा निर्भर रहनेछ ।

विशाल बजार र नयाँ अवसर
नेपालमा वस्त्र तथा गार्मेन्ट क्षेत्रको बजार निरन्तर विस्तार भइरहेको छ । वार्षिक अर्बौं रुपैयाँबराबरका कपडा तथा तयारी पोशाक विदेशबाट आयात भइरहेका छन् । यस अवस्थाले आयात प्रतिस्थापनको ठूलो सम्भावना देखाएको छ । ‘मेड इन नेपाल’ उत्पादनप्रति बढ्दो आकर्षणले पनि स्वदेशी उद्योगलाई अवसर प्रदान गर्न सक्छ । उपभोक्तामाझ राष्ट्रिय उत्पादनप्रतिको सकारात्मक धारणा बढ्दै गएको छ । यसबाहेक भारत, युरोप तथा अमेरिकाका विशेष व्यापारिक सुविधा प्राप्त बजारमा नेपाली उत्पादन निर्यात गर्न सकिने सम्भावना छ । यदि उद्योगले अन्तर्राष्ट्रिय गुणस्तर कायम गर्न सक्यो भने निर्यात वृद्धि गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार बन्नसक्छ ।

रोजगारी र स्थानीय अर्थतन्त्रमा प्रभाव
उद्योग सञ्चालनमा आएमा हजारौं प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रोजगारी सिर्जना हुने अपेक्षा गरिएको छ । वस्त्र उद्योगसँग सम्बन्धित ढुवानी, व्यापार, सेवा तथा कृषि क्षेत्रले समेत लाभ लिन सक्नेछन् । विशेषगरी कपास, अल्लो, भाङ तथा बाँसजन्य फाइबर उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्नसके कृषि र उद्योगबीचको सम्बन्ध अझ मजबुत बन्ने सम्भावना छ । यसले हेटौंडा औद्योगिक क्षेत्रलाई पुनः सक्रिय बनाउनेमात्र होइन, स्थानीय अर्थतन्त्रमा समेत सकारात्मक प्रभाव पार्नसक्ने विश्वास गरिएको छ ।

विशेषज्ञहरूले उद्योग पुनः सञ्चालनअघि विस्तृत ड्यु डिलिजेन्स अडिट, सम्पत्ति तथा दायित्व मूल्यांकन, वातावरणीय अध्ययन र वैज्ञानिक सम्भाव्यता अध्ययन गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन् । उनीहरूका अनुसार हेटौंडा कपडा उद्योगलाई पुरानै स्वरूपमा फर्काउने होइन, आधुनिक ‘नेसनल टेक्सटाइल एण्ड अपारेल हब’का रूपमा विकास गर्नुपर्छ । अन्तर्राष्ट्रियस्तरका प्राविधिक साझेदार, व्यावसायिक व्यवस्थापन, डिजिटल आपूर्ति शृंखला र निर्यातमुखी रणनीति यसको सफलताका आधार हुन सक्छन् ।

हेटौंडा कपडा उद्योग पुनः सञ्चालनको योजना केवल एउटा बन्द उद्योग खोल्ने प्रयासमात्र होइन, नेपालको औद्योगिक भविष्यसँग जोडिएको विषय पनि हो । विगतका कमजोरीलाई दोहोर्‍याएर भावनाका आधारमा निर्णय गरिए अर्को असफलताको जोखिम रहन्छ । तर, आधुनिक प्रविधि, सुशासन, निजी क्षेत्रको दक्षता र स्पष्ट बजार रणनीतिसहित अघि बढ्न सकिए हेटौंडा कपडा उद्योग नेपालको औद्योगिक पुनर्जागरणको प्रतीक बन्नसक्छ । सफलता उद्योग खोल्नुमा होइन, विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धा गर्नसक्ने उद्योग निर्माण गर्न सक्नुमा निर्भर रहनेछ ।