जनाधार निर्माणमा रास्वपा

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा समय-समयमा यस्ता मोडहरू आएका छन्, जहाँ जनताले परम्परागत राजनीतिक शक्तिहरूप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गर्दै नयाँ विकल्पको खोजी गरेका छन् । पछिल्ला वर्षहरूमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)को उदय पनि त्यही राजनीतिक मनोविज्ञानको परिणामका रूपमा देखिएको छ । पुराना दलहरूप्रति बढ्दो निराशा, सुशासनप्रतिको आकांक्षा, भ्रष्टाचारविरुद्धको जनभावना तथा नयाँ पुस्ताको राजनीतिक सहभागिताको चाहनाले रास्वपालाई राष्ट्रिय राजनीतिमा एक महत्त्वपूर्ण शक्तिका रूपमा स्थापित गराएको छ ।

यद्यपि कुनै पनि राजनीतिक दलको दीर्घकालीन सफलता केवल चुनावी लोकप्रियतामा मात्र निर्भर हुँदैन । जनलहरका आधारमा प्राप्त भएको समर्थनलाई संस्थागत जनाधारमा रूपान्तरण गर्न नसक्ने दलहरू इतिहासमा क्रमशः कमजोर हुँदै गएका उदाहरण प्रशस्त छन् । यही कारणले अहिले रास्वपाले आफ्नो संगठनात्मक संरचना निर्माण, महाधिवेशनको तयारी तथा देशव्यापी विस्तारलाई प्राथमिकतामा राखेको देखिन्छ ।

रास्वपा स्थापना भएको केही वर्षमै राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावशाली उपस्थितिसहित अगाडि आएको दल हो । तर, राजनीतिक दलका रूपमा यसको संगठनात्मक यात्रा भने अझै प्रारम्भिक चरणमै रहेको मान्न सकिन्छ । निर्वाचनमा उल्लेखनीय सफलता प्राप्त गरे पनि स्थानीय तहदेखि वडा, गाउँ, नगर र जिल्ला तहसम्म बलियो संरचना निर्माण गर्नु कुनै पनि दलका लागि अपरिहार्य आवश्यकता हो । राजनीतिक दलको स्थायित्व केवल शीर्ष नेतृत्वको लोकप्रियताले होइन, तल्लो तहसम्म सक्रिय संगठन, प्रशिक्षित कार्यकर्ता र जनतासँगको निरन्तर सम्पर्कले निर्धारण गर्छ ।

यसै सन्दर्भमा रास्वपाले आफ्नो प्रथम महाधिवेशनको तयारीलाई तीव्र बनाएको छ । महाधिवेशन कुनै पनि राजनीतिक दलको आन्तरिक लोकतन्त्रको महत्त्वपूर्ण अभ्यास हो । यसले नेतृत्व चयनमात्र गर्दैन, दलको भावी राजनीतिक दिशा, वैचारिक आधार, कार्यनीति र संगठनात्मक स्वरूप पनि निर्धारण गर्छ । त्यसैले रास्वपाको आगामी महाधिवेशनलाई केवल औपचारिक कार्यक्रमका रूपमा नभई पार्टीको संस्थागत भविष्य निर्माण गर्ने अवसरका रूपमा हेर्न आवश्यक छ ।

नेपालको राजनीतिक इतिहास हेर्दा धेरै दलहरू जनआन्दोलन वा चुनावी लहरका आधारमा उदाए तर बलियो संगठन अभावमा क्रमशः कमजोर बने । त्यसैले रास्वपाको अहिलेको मुख्य चुनौती चुनाव जित्नेभन्दा पनि संगठन बनाउने हो । देशभर पार्टीको विचार र कार्यक्रमलाई जनतामाझ पुर्‍याउने, स्थानीय नेतृत्व विकास गर्ने, आन्तरिक लोकतन्त्रलाई सुदृढ बनाउने तथा नीति निर्माण प्रक्रियामा कार्यकर्ताको सहभागिता सुनिश्चित गर्ने कार्य अब यसको प्राथमिक जिम्मेवारी हुनुपर्छ ।

रास्वपाको अर्को विशेषता भनेको युवा नेतृत्व हो । पार्टी सभापति रवि लामिछानेसहित अधिकांश नेतृत्व नयाँ पुस्ताको प्रतिनिधित्व गर्ने अनुहारका रूपमा प्रस्तुत भएका छन् । नेपाली राजनीतिमा लामो समयदेखि एउटै नेतृत्व दोहोरिने प्रवृत्तिबाट आजित बनेका नागरिकहरूले नयाँ अनुहारप्रति आशा व्यक्त गरेका छन् । यही कारणले पनि रास्वपाले जनताको अपेक्षा र विश्वासलाई सम्बोधन गर्नुपर्ने जिम्मेवारी अन्य दलहरूको तुलनामा अझ बढी बोकेको छ ।

तर नयाँ हुनुमात्र पर्याप्त हुँदैन । नेतृत्वले क्षमता, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र परिणाममुखी कार्यसम्पादनमार्फत आफूलाई प्रमाणित गर्नुपर्छ । जनताले पुराना दलप्रति देखाएको असन्तुष्टिको लाभ उठाएर प्राप्त भएको समर्थनलाई दीर्घकालसम्म कायम राख्न सुशासन, विकास, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य तथा सार्वजनिक सेवा सुधारका क्षेत्रमा ठोस उपलब्धि आवश्यक हुन्छ । यदि अपेक्षित परिणाम दिन सकिएन भने जनताको समर्थन जति छिटो प्राप्त हुन्छ, त्यति नै छिटो गुम्न पनि सक्छ ।

रास्वपाले संगठन विस्तारसँगै आफ्नो कूटनीतिक सक्रियता पनि बढाउने प्रयास गरिरहेको देखिन्छ । कुनै पनि राजनीतिक शक्ति राष्ट्रिय राजनीतिमा परिपक्व बन्न आन्तरिक संगठनसँगै अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धबारे स्पष्ट दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ । नेपालजस्तो भूराजनीतिक रूपमा संवेदनशील देशमा छिमेकी राष्ट्रहरूसँगको सम्बन्ध सन्तुलित, सम्मानजनक र राष्ट्रिय हितअनुकूल हुनु अपरिहार्य छ । त्यसैले कुनै पनि दलले अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध विस्तार गर्दा राष्ट्रिय स्वार्थलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ ।

नेपालका नागरिकहरू आज कुनै एक दलको स्थायी प्रभुत्व चाहँदैनन् । उनीहरू सुशासन, स्थिरता, विकास र जवाफदेहिताको अपेक्षा गर्छन् । राजनीतिक दल जुनसुकै होस्, जनताको हितमा काम गर्ने, राष्ट्रिय स्वाभिमानको रक्षा गर्ने र लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यताप्रति प्रतिबद्ध रहने शक्ति नै जनताको रोजाइ बन्नसक्छ ।

आज रास्वपा अवसर र चुनौतीको दोबाटोमा उभिएको छ । जनलहरको बलमा राष्ट्रिय राजनीतिमा स्थापित भएको यो दल अब संगठनात्मक रूपमा पनि बलियो बन्न सकेमा दीर्घकालीन राजनीतिक शक्तिका रूपमा विकसित हुनसक्छ । तर, यदि संगठन निर्माण, आन्तरिक लोकतन्त्र, नीति स्पष्टता र जनअपेक्षा सम्बोधनमा कमजोरी रह्यो भने प्राप्त अवसर गुम्नसक्छ ।

राजनीतिक इतिहासले देखाएको तथ्य के हो भने जनताको विश्वास प्राप्त गर्नु जति कठिन हुन्छ, त्यसलाई दीर्घकालसम्म जोगाइराख्नु अझ कठिन हुन्छ । त्यसका लागि स्पष्ट दृष्टिकोण, बलियो संगठन, आन्तरिक लोकतन्त्र, सक्षम नेतृत्व र परिणाममुखी कार्यशैली आवश्यक पर्छ। जनताले अब केवल नयाँ अनुहार होइन, नयाँ सोच, नयाँ संस्कार र नयाँ परिणाम खोजिरहेका छन् ।

नेपाललाई आज आवश्यकता परेको कुरा कुनै एक दलको विजय वा पराजयभन्दा लोकतान्त्रिक प्रणालीप्रति जनविश्वास बलियो बनाउने राजनीतिक संस्कृतिको विकास हो । जुनसुकै राजनीतिक शक्ति उदाओस् वा स्थापित होस्, उसको सफलता अन्ततः देशको समृद्धि, सुशासन, राष्ट्रिय हितको संरक्षण र नागरिकको जीवनस्तर सुधारमा मापन हुनेछ । त्यसैले आगामी दिनहरूमा राजनीतिक दलहरूले प्रतिस्पर्धाभन्दा बढी जिम्मेवारी, लोकप्रियताभन्दा बढी कार्यक्षमता र भाषणभन्दा बढी परिणामलाई प्राथमिकता दिन सके भनेमात्र लोकतन्त्रको वास्तविक उद्देश्य पूरा हुन सक्नेछ ।

यसकारण रास्वपाको आगामी यात्रा केवल चुनावी सफलताको कथा होइन, जनविश्वासलाई संस्थागत राजनीतिक शक्तिमा रूपान्तरण गर्ने परीक्षासमेत हो । अब हेर्न बाँकी छ, रास्वपाले जनलहरलाई स्थायी जनाधारमा बदल्नसक्छ कि सक्दैन । नेपालको राजनीतिमा यसको उत्तरले आगामी वर्षहरूको शक्ति सन्तुलनमात्र होइन, लोकतान्त्रिक अभ्यासको दिशासमेत निर्धारण गर्नेछ ।