रौतहट कांग्रेसको स्थापना र इतिहास

नेपालमा नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको स्थापना बीपी कोइरालाद्वारा २००३ सालमा भए तापनि सुवर्ण समशेरको नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेस र बीपीको नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसको एकीकरण गराएर भारतको कलकतामा मातृकाप्रसाद कोइरालाको सभापतित्वमा २००६ साल चैत्र २७ गते नेपाली कांग्रेसको निर्माण गरियो । राणा शासनको जहानियाँ शासनविरुद्ध आन्दोलन गर्न र नेपालमा पूर्ण प्रजातन्त्रको स्थापनाका लागि एउटै सिद्धान्त, विचार मूल उद्देश्य बोकेका प्रजातन्त्रवादीहरू बीच यो एकीकरण निकै आवश्यक थियो । तसर्थ यो एकीकरण गरिएको पनि थियो । एकता भएपश्चात् नै राणाहरूको शासनको जग हल्लिन थाल्यो । त्यसकै फलस्वरूप नेपालमा राणा शासनको अन्त्य भई प्रजातन्त्रको स्थापना भयो ।

नेपाली कांग्रेसको अगुवाइमा भएको प्रजातन्त्र प्राप्तिका निमित आन्दोलनका लागि देशैभरि नै संगठनको आवश्यकता थियो । जुन संगठनले राणा शासनको विरुद्ध धावा बोल्न सकोस् र प्रजातन्त्र प्राप्तिका लागि जनस्तरबाट नै आवाज उठोस् । यसरी संगठन निर्माणका क्रममा रौतहट जिल्लामा २००५-०६ सालतिर रौतहट रामपुर खाप निवासी मंगल ठाकुरको नेतृत्वमा रौतहटमा नेपाली कांग्रेसको स्थापना भएको देखिन्छ । जिल्ला संस्थापक अध्यक्ष ठाकुरलाई स्वयं बीपी कोइरालाद्वारा नै नियुक्त गरिएको थियो । यसरी बीपीको अगुवाइमा नै रौतहट जिल्लामा कांग्रेसको बीजारोपण भएको कुरा इतिहासले बताउँदछ ।

बैरगनिया सम्मेलन कांग्रेसकै इतिहासमा एउटा प्रथम भेला जसले एकीकरण भएको कांग्रेसलाई मजबुत बनाउनका साथ साथै संगठन विस्तारका लागि देश विदेशमा समेत एउटा राम्रो सन्देश गएको थियो भने राणाका लागि एउटा ठूलो चेतावनी र राणाको जग हल्लिने कुराको सुरुवात थियो । विशेष गरेर रौतहटका कांग्रेसीहरूमा एउटा ठूलो ऊर्जा नै थपिएको थियो ।

२०१५ सालको आमनिर्वानमा रौतहटमा ३ क्षेत्र रहेकोमा नेपाली कांग्रेसले कुनै पनि एक क्षेत्रमा विजय हासिल गर्न सकेन । ३ क्षेत्रमध्ये एक क्षेत्र प्रजापरिषदबाट शेष इद्रिश २ क्षेत्र तत्कालीन कम्युनिष्ट पार्टीले जितेको देखिन्छ । कांग्रेसबाट भने द्रोणसमसेर जंगबहादुर राणा, इन्दु बाबुको उम्मेदवारी थियो भने थप एक जनाको नाम भने पत्ता लाग्न सकेको छैन । आमनिर्वाचनमा सांसद निर्वाचित भएपछि प्रजापरिषद छाडेर शेष इद्रिश नेपाली कांग्रेसमा प्रवेश गर्नुभयो । २०१७ मा पञ्चायतको आगमन भएपछि द्रोणशमशेर जबरा कांग्रेस परित्याग गरी पञ्चायत प्रवेश गरेर धेरै पटक माननीय, एक पटक परराष्ट्र राज्यमन्त्रीसम्म हुनुभयो । मृत्युपर्यन्तसम्म पनि जबरा पञ्चायतमा नै रहनुभयो ।

रौतहटमा कांग्रेस स्थापनापश्चात् बहुदल प्राप्तिसम्ममा धेरै आरोह अवरोधहरू पार गरेको देखिन्छ । पञ्चायत कालमा कांग्रेस भएर संगठन गर्नु फलामको चिउरा चपाउनु जस्तै थियो । सधैँ पञ्चहरू र प्रशासनको तारो बनिरहनु पर्दथ्यो । पञ्चायत कालमा कांग्रेस विस्तारमा नेपाल विद्यार्थी संघको पनि ठूलो योगदान रहेको देखिन्छ । तरुण दलको स्थापना भए पनि प्रतिबन्धित अवस्थामा यसको कुनै पनि किसिमको गतिविधि भएको देखिँदैन । त्यस बखत नेविसंघबाहेक अन्य कुनै भ्रातृ संघ संस्थाहरू सक्रिय थिएनन् र कुनै किसिमको योगदान पनि रहेको छैन ।

रौतहटमा नेपाली कांग्रेसको स्थापनापश्चात् विस्तारमा नेकाको २००७ साल असोज ११ गते गौरछेउको बैरगनिया विहार, भारतमा भएको प्रथम अधिवेशनले पनि ठूलो प्रभाव पारेको थियो । बैरगनिया सम्मेलन कांग्रेसकै इतिहासमा एउटा प्रथम भेला जसले एकीकरण भएको कांग्रेसलाई मजबुत बनाउनका साथ साथै संगठन विस्तारका लागि देश विदेशमा समेत एउटा राम्रो सन्देश गएको थियो भने राणाका लागि एउटा ठूलो चेतावनी र राणाको जग हल्लिने कुराको सुरुवात थियो । विशेष गरेर रौतहटका कांग्रेसीहरूमा एउटा ठूलो ऊर्जा नै थपिएको थियो । जसले रौतहटमा संगठन विस्तारमा ठूलो योगदान पुर्‍यायो ।

विशेष गरेर देशभरि विद्यार्थी माझ अति नै लोकप्रिय विधार्थीहरूको हकहित र व्यवस्था विरोधी कार्यमा चेतना फैलाउने नेविसंघको ठूलो योगदान रहेको छ । कांग्रेसजन उत्पादन गर्ने संस्थाको रूपमा रहेको संघले अदृश्य तरिकाले पञ्चायतको जरा विस्तारै हल्लाउँदै लगेको थियो । यसै क्रममा २०२८ सालमा रौतहटमा पनि नेपाल विद्यार्थी संघको तदर्थ समिति केशवप्रसाद काफ्लेको अध्यक्षतामा गठन भयो । केन्द्रीय प्रतिनिधि शिवबहादुर खड्का, अनन्त कोइराला र रामेश्वर कोइरालाको टिमले प्रारम्भिक कमिटीका रूपमा गठन गर्‍यो । २०३४ सालमा रौतहटबाट वीरगञ्ज ठाकुरराम क्याम्पस पढ्न आउनुभएका बिन्दा सहनीले क्याम्पसमा नेविसंघको गतिविधि राम्रो लागेर जिल्लाभरि नै यसको विस्तारमा लाग्नुभयो । उहाँको नेतृत्वमा रौतहट जिल्ला स्तरीय भेला गरेर जयमंगल यादवको अध्यक्षतामा निर्वाचित कमिटीको गठन गरियो ।

राष्ट्रिय स्तरमा नै चर्चा पाएको र पञ्चायतको ठूलो टाउको दुःखाइको रूपमा २०३७ सालमा एउटा विद्यार्थी भेलाको आयोजना रौतहटको राजपुर फरहदवामा भयो । सम्मानित नेता शेष इद्रिसको पहल र अगुवाइमा यो भेला भएको थियो । नेकावरिष्ठ नेताहरू गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराईको समुपस्थितिमा सिके प्रसार्इं, जर्गनाथ आचार्य, चिरञ्जीवी वाग्ले, रामचन्द्र पौडेल जस्ता वरिष्ट व्यक्तिहरूले शिविरलाई प्रशिक्षण दिएका थिए । ७ दिनसम्म चलेको यो प्रशिक्षण पुस महिनामा चलेको हुँदा सबै विद्यार्थी नेतागणहरू परालमा सुतेर सामूहिक रूपमा पकाएको खाना खाएर बडो सौहार्द र अनुशासित तरिकाले सम्पन्न गरिएको थियो । त्यसै भेलाबाट पञ्चायतको अन्त्यका लागि विद्यार्थी माझ एउटा क्रान्तिकारी ऊर्जा थप्ने कार्य भएको थियो ।

२०३७ सालको भेलामा राष्ट्रियस्तरका सम्भावित नेतागणहरूको उपस्थितिमा आदरणीय नेताहरूद्वारा प्रशिक्षण दिइएकोमा जिल्लाभरिकै युवा विद्यार्थीहरूको उपस्थिति रहेको थियो । विशेष गरेर रौतहटको उत्तरी क्षेत्रबाट रामचन्द्र चौधरी, नीलहरि कोइराला, सपूतबहादुर कार्की, रामबाबु घिमिरे, केशव बडाल, अजय साह, जीवनचन्द्र कोइराला लगायतका विधार्थीहरूले सो प्रशिक्षण शिविरमा सहभागिता जनाएका थिए । राजपुर फरहदवामा भएको शिविरमा अफताव आलमको नेतृत्वमा दक्षिणी भेगबाट धेरै विद्यार्थीहरूले उपस्थिति जनाएका थिए । पछि गएर नारायणी अञ्चलको प्रतिनिधित्व गर्दै बालकृष्ण खाँणको समितिमा अफताव आलम केन्द्रीय उपाध्यक्षसम्म हुन पुग्नुभयो । रौतहट जिल्लालगायत देशभरि नै नेविसंघको प्रचारप्रसार अभियानमा लाग्नुभयो । रौतहटको राजनीतिक इतिहासमा कांग्रेसको जग बसाल्न नेविसंघको भूमिका सराहनीय नै देखिन्छ । धेरै विद्यार्थी नेताहरूले जेलनेलसमेत भोगेका थिए ।

रौतहट जिल्ला उत्तर दक्षिण भएर करिब ४२ किमीको चौडाइमा रहेको छ । चन्द्रनिगाहपुरदेखि सदरमुकाम गौर पुग्न लामै दूरी तय गर्नुपर्दछ । कुनै समय कम्युनिष्टहरूको गढ रहेको रौतहट जिल्ला पन्ध्र सालको निर्वाचनमा देशभरिबाट चार क्षेत्रमा चुनाव जित्दा उनीहरूले दुई क्षेत्र रौतहटमै जित हासिल गरेका थिए ।

रौतहट जिल्ला उत्तर दक्षिण भएर करिब ४२ किमीको चौडाइमा रहेको छ । चन्द्रनिगाहपुरदेखि सदरमुकाम गौर पुग्न लामै दुरी तय गर्नुपर्दछ । कुनै समय कम्युनिष्टहरूको गढ रहेको रौतहट जिल्ला पन्ध्र सालको निर्वाचनमा देशभरिबाट चार क्षेत्रमा चुनाव जित्दा उनीहरूले दुई क्षेत्र रौतहटमै जित हासिल गरेका थिए । विष्णुबहादुर मानन्धर, तुलसीलाल अमात्य जस्ता दिग्गज कम्युनिष्ट नेताहरूको कर्मक्षेत्र रहेको जिल्लालाई क्रमशः नेकायुवा तथा प्रौढ नेताहरूको सक्रियताले कांग्रेसका पोल्टामा पार्न सफल भएको देखिन्छ । बहुदलनिर्दलको चुनावमा बहुदललाई विजयी गराएर राष्ट्रियस्तरमा नै चर्चामा आएको यस भूमिमा सुरुदेखि नै राजनीतिक चेत रहेको पाइन्छ । चेत जगाउनुमा नेकाको भूमिका देखिन्छ ।

२००६ सालमा जिल्ला गठन भएपछि नेकालाई अझ उचाइमा पुर्‍याउन र पञ्चायत विरुद्ध गतिविधिमा संलग्न भएर धेरै नै व्यक्तिहरूले जेल सजाय भोग्नपुगेका थिए । २००७ को प्रजातन्त्र स्थापनादेखि पञ्चायत व्यवस्थाको अन्त्यका लागि शेष इद्रिस, डा. वृजनन्द बर्मा, राजदेव चौधरी, बिन्दा सहनी, घृटकी मिश्रा, कौशल झा, ब्रजनाथ लालदास, वासुदेव पटेल, झगरु राउत, रामऔतार साह, ब्रजकिशोर सिंह जस्ता व्यक्तिहरूको ठूलो योगदान देखिन्छ । यस जिल्लाको उत्तरी भेगलाई भने २०३६ सालको विद्यार्थी आन्दोलनपछि धेरै नै प्रभाव पारेको थियो ।

यसरी उत्तरी भेगतर्फ नेकाको संगठन विस्तार र व्यवस्था विरोधी कार्य विशेष गरेर उद्धव ढकाल, नीरबहादुर थापा (बद्री थापा), पुण्यप्रसाद दाहाल, पं. कुलचन्द्र कोइराला, रमेशहरि भट्टराई, पुष्पराज पाण्डे जस्ता व्यक्तिहरूको सक्रिय भूमिका थियो । पञ्चायत व्यवस्थाको विरोधमा लाग्दा उहाँहरूले धेरै नै जेल यातना भोग्नुका साथै भूमिगत जीवनसमेत बिताउनु भएको थियो ।

नेपाली कांग्रेसको इतिहास हेर्दा देशमा राणाशासनको अन्त्यदेखि प्रजातन्त्र स्थापनासम्मको लडाइँमा रौतहट कांग्रेसको अहम् भूमिका देखिन्छ । स्थापना कालदेखि संघर्षरत प्रजातन्त्रवादी युवाहरूले कांग्रेसप्रति आस्था राख्दै सधैँ नै अग्रमोर्चामा रहेर लडाइँ लडेको देखिन्छ । कुनै समय रौतहटको समनपुरमा भएको नेपाली र ब्रिटिसबीचको युद्धमा नेपालीहरूले ब्रिटिसलाई लखेटेको गौरवमय इतिहास बोकेको यो जिल्लाले नेपालमा हुने हरेक आन्दोलनमा विशेषतः कांग्रेसको नेतृत्वमा सफलता प्राप्त गरेको जानकारहरू बताउँछन् । नेकाका प्रथम तथा संस्थापक सभापति मंगल ठाकुरपछि प्रजापरिषदबाट नेका प्रवेश गर्नुभएका नेता शेष इद्रिस, शमशुल होदा, राजेन्द्र ओझा, अफताव आलम, कृष्ण यादव र जितेन्द्र यादवले सभापति भएर पार्टी हाँक्नुभएको छ ।

रौतहटमा नेपाली कांग्रेसको स्थापना र विस्तारमा प्रजातन्त्रको लडाइँमा संलग्न भई योगदान पुर्‍याउने धेरै महानुभावहरू हुनुहुन्छ तर स्रोतको अभावमा सबै व्यक्तिहरूको नाम राख्न सकिएको छैन । त्यसका लागि क्षमाप्रार्थी छु तर पनि यसले इतिहास कोट्याउने कार्यको थालनी भने अवस्य पनि गरेको छ । भोलिका दिनमा यससम्बन्धी जानकारी राख्न चाहने विद्यार्थी, अध्ययनकर्ताहरूका लागि भने सानो ढोका भने अवश्य खोल्दछ भन्ने आशा राखेको छु । कुनै समय मधेसका जिल्लाहरू मध्ये सबभन्दा बढी कांग्रेसको भोट बैंक भएको यो जिल्ला अहिले आएर विस्तारै संगठनको हिसाबले कमजोर हुँदै गएको छ । यसका लागि समयमै सबैले सोच्नुपर्ने आवश्यकता भने देखिन्छ ।

Saputkarki@gmail.com