कांग्रेसमा पुनर्मिलनका केही प्रस्तावित सूत्रहरू

मानिसको स्वभाव विचित्र छ । सबैलाई थाहा छ रक्सी खाएमा कलेजो क्यान्सरको जोखिम हुन्छ । नेपालमा त विज्ञापन गर्नसमेत रोक लगाइएको छ तर मानिसले सबैभन्दा बढी पिउने पेयपदार्थ नै घरेलुदेखि, राष्ट्रिय- अन्तर्राष्ट्रिय ब्राण्डको रक्सी नै हो । मानिसलाई चुरोट, खैनी, गुट्काले भयानक शारीरिक घात हुन्छ भन्ने जानकारी छ तर उसको तलतल यथावत् छ र व्यापार चलिरहेको छ । कोकिन, हिरोइन, गाँजाका त कुरै नगरौं । बरू गाँजा औषधि मानिन्छ । गाँजा चाहिँ पूर्ण निषिद्ध छ । लुकेर खानेहरू त शासनमा हुन् कि सडकमा सर्को लगाइरहेकै हुन्छन् । जातीय विभेद र छुवाछूत अमानवीय हो, बालबालिकाको शोषण, अधिकारको हनन् अपराध हो, महिला हिंसाको दुष्कृति पूर्ण अपराध हो अनेक सत्ज्ञान र सत्विचारहरू प्रशस्त छरिएका छन् तर समाजले त्यसप्रति ओठले स्वीकार गरे पनि मनपेटले भने स्वीकार गरेको देखिँदैन ।

सन्दर्भ आठ दशकदेखि निरन्तर संघर्षको पर्याय भएको वृद्धवृक्षधारी नेपाली कांग्रेसको हो । अहिले कांग्रेस निर्माण गर्नेहरू र कांग्रेस पढ्नेहरूका बीच चर्को द्वन्द्व चलिरहेको छ । कांग्रेस नदेखेका, नभोगेका, घामपानी नसहेकाहरू एकापट्टि र अर्कोपट्टि निरन्तर कांग्रेसका नाममा बाजेबराजुदेखि नै घामपानी सहेर आउनेहरूको रामरमिता छ । को सही को गलत तमासेहरूको आपसी प्रतिस्पर्धा छ । खेलाडी मैदानमा छन् तर झगडा गर्ने, मर्न-मार्न तम्सिनेहरू भने दर्शक दीर्घाको आश्रयमा छन् ।

वर्तमान राजनीतिक व्यवस्था भनेको हेपिएर, चेपिएर, पीडा खपेर, कुनै नेताको पिल्साइमा परेर वा उसको महत्त्वाकांक्षाको दबाबमा बसिरहनुपर्छ भन्ने सिद्धान्तविपरीत छ । असहमतहरू अलग हुनसक्छन्, सहमतहरू एक ठाउँ हुन्छन् । जय-पराजयको अर्थ होइन मर्यादाको प्रश्न हो । जहाँ मर्यादालाई भिक्षा जस्तो गरी माग्नुपर्छ, अनुनय गरिरहनुपर्छ, त्यस ठाउँमा बस्नु उचित हुँदैन ।

यो पंक्तिकार खेल खेल्न जाँन्दैन । रेफ्री पनि बन्न सक्दैन । दर्शक हुने ल्याकत पनि छैन । त्यसैले दर्शक दीर्घाभन्दा निकै पर कुनामा बसेको हुनाले दुबैतिरका खेलाडीहरूको खेल नियाल्न पाइरहेको छ । कुनै व्यक्तिकाप्रति होइन विषयवस्तुप्रति केन्द्रित भएको हुनाले आफूलाई दुबै पक्षको पीडा वा आनन्दमा सहभागी हुनुपरेको छैन । यो बहुदलीय पद्धति हो मन लागे मिलेर बस्ने मन नलागे, कुरा नमिले पृथक हुने पद्धतिकै लागि लामो संघर्षको कथा बनेको हो । यसमा जय पराजयको अर्थ हुँदैन ।

(१) किशुनजी : जय पराजयको प्रश्नमा :
२०४८ को संसदीय निर्वाचनमा पदासीन प्रधानमन्त्रीको पराजय भयो । हामी धेरैले धेरै पटक देख्यौं पराजयको सम्भावना देखायौं पनि तर समर्थनको मतान्धतामा रहेका र अन्तर्घातको तानाबाना बुनिरहनेहरूमा यो दृश्य सचेतताको कुनै अर्थ भएन । त्यो समय संघर्षका नायक, हिंसाप्रति असहमत, अहिंसा र शान्तिको रुद्राक्षको माला जप्ने, सादगी कृष्णप्रसाद भट्टराई प्रधानमन्त्री हुनुहुन्थ्यो । उहाँकै नेतृत्वमा भारतसँगको सम्बन्ध सामान्यीकरण, देशमा शान्तिसुव्यवस्था, संविधान जारी र निर्वाचन भए तर भट्टराई हार्नुभयो अथवा हराइनुभयो । म त्यो समय रेडियो नेपालको कार्यक्रम घटना र विचार सञ्चालन गर्थें । परिणामको अर्को दिन म र रेडियोकर्मी अग्रज कृष्ण केसी बालुवाटार पुग्यौं ।

कृष्णसँग ठूलो रेडियो रेकर्डर पनि थियो । हामी पुग्दा किशुनजी तल बैठक कोठामा नै भूइँमा घुँडा मारेर धोती फेरेर बस्नुभएको रहेछ, भेट भयो । उहाँले प्रसन्नतापूर्वक हामीलाई बस्न आग्रह गर्नुभयो । हामीलाई लागिरहेको थियो : किशुनजीको मन खिन्न होला । हामी भने दुई दिनदेखि निदाउन सकेका थिएनौं । त्यही कुरा भन्यौं तर मुसुक्क हाँस्दै मानौं केही पनि नभएजस्तो गरी किशुनजीले भन्नुभयो ः मलाई पनि एक क्षण, खाली एक क्षण चिसो अनुभव भयो तर त्यो एक पल पनि रहेन । मलाई लाग्यो भगवान्को इच्छा हो । मैले अझै पनि जनताका लागि सेवा गर्न पुगेको रहेनछ ।

किशुनजीले उत्साहित हुँदै र सम्बोधित हुँदै भन्नुभयो : हेर्नुहोस् बाबुहरू, मलाई कत्ति पनि पराजयको चिन्ता छैन किनभने मैले हारेकै छैन । मेरो विगत तीस वर्षदेखिको संघर्षको लक्ष्य थियो : देशमा जित र हार हुने, प्रतिस्पर्धा हुने राजनीतिक व्यवस्था हुनुपर्छ । अहिले चुनाव हुने, प्रतिस्पर्धा गर्ने, संगठन गर्ने, बोल्ने व्यवस्था आएको छ । यो मेरो संघर्षको विजय हो । मजस्ता हजारौं साथीहरूको त्याग र बलिदानको विजय हो । चुनावमा हारजित हुने व्यवस्था ल्याउनु नै मेरो विजय हो । म हारेको छैन मेरो लक्ष्य विजयी भएको छ ।

किशुनजीका यी वाक्यहरू मेरा कानमा अहिले पनि गुञ्जिरहे जस्तो लाग्छ । सबै मानिस किशुनजी जस्ता हुँदैनन् तर पनि वर्तमान राजनीतिक व्यवस्था भनेको हेपिएर, चेपिएर, पीडा खपेर, कुनै नेताको पिल्साइमा परेर वा उसको महत्त्वाकांक्षाको दबाबमा बसिरहनुपर्छ भन्ने सिद्धान्तविपरीत छ । असहमतहरू ऋलग हुनसक्छन्, सहमतहरू एक ठाउँ हुन्छन् । जय पराजयको अर्थ होइन मर्यादाको प्रश्न हो । जहाँ मर्यादालाई भिक्षाजस्तो गरी माग्नुपर्छ, अनुनय गरिरहनुपर्छ, त्यस ठाउँमा बस्नु उचित हुँदैन । यसकारण नेपाली कांग्रेसमा मर्यादाको प्रश्न हो भने यसको उत्तर बाक्लो दालमा नै पुगेर टुंगिनसक्छ । होइन सबैको मर्यादा सुरक्षित गर्न जिम्मेदारहरू कृतसंकल्पित छन् र अग्रसर हुन्छन् भने कांग्रेसबीचको उत्पन्न मतभेदको समाधान हुन्छ र हुनुपर्छ भन्ने मलाई पनि लाग्छ ।

(२) विपरीतहरूबीच एकता केही उदाहरण :
बीपी कोइरालाले २०३३ अघिको सशस्त्र आन्दोलन परित्याग गरी नेपाल फर्कँदा मेलमिलाप र एकताको सिद्धान्त, नीति, रणनीति जे भने पनि प्रतिपादन गर्नुभएको थियो । आफैंलाई मार्न तयार राजासँग आफ्नो घाँटी जोडिएको विचार प्रकट गर्नुभएको थियो । २०६३ अघिको दश वर्षका घटनामा नेपाली कांग्रेस र माओवादीका बीचमा वार कि पारको, जीवन मरणको, हत्या प्रतिहत्याको खेल चलेको थियो तर दुबैथरी बसेर समाधान खोजे भने यो त एउटा पार्टीभित्रका ५४ र ४६ को मात्र समस्या हो । यो अंक पनि संयोग भनौं कि के भनौं २०३७ सालमा सम्पन्न जनमत संग्रहमा बहुदल पक्षको ४६ र निर्दलीय पञ्चायत पक्षको ५४ प्रतिशत जस्तो भएछ ।

असहमत पक्षका कृष्ण सिटौला भन्दै हुनुहुन्थ्यो : बीपी, गणेशमान सिंह र महेन्द्रनारायणको लिगेसी जहाँ छ त्यही हुन्छ कांग्रेस । यो निश्चय पनि भावनात्मक कुरा हो । अनि केही पहिले सभापति गगन थापा स्वीकार गर्दै हुनुहुन्थ्यो : विशेष महाधिवेशनमा सहभागी नभएका तर १४औं महाधिवेशनमा निर्वाचित नेताहरूको ठूलो पंक्ति बाहिर छ । म उहाँहरूलाई सम्मानका साथ कसलाई वरिष्ठ वा अरू सम्मानजनक स्थान दिएर समावेश गर्न तयार छु । मेरो प्रस्ताव हो यो । प्रेमबहादुर खड्काको नेतृत्वमा बनेको निर्वाचन समितिमा अरू को को राख्दा फेयर भयो भन्ने लाग्छ बसौं । म तयार छु ।

यो ठोस स्वीकारोक्ति हो तर अध्यावधिक नगर्नेहरू कोही पनि कांग्रेस हुँदैनन् भन्ने सभापतिकै भनाइले यस भनाइलाई खण्डित गर्छ । बीपी कोइरालाको लिगेसीभित्रको एक डा.शेखर कोइरालाले असार २५ गतेसम्मको समयसीमा तोक्नुभएको छ । उहाँका पाँच सूत्रहरू छन् पूरा हुनुपर्ने । राति १२ बजेसम्मको डेटलाइन हुनाले त्यसबारे यो आलेखमा केही टिप्पणी गरिएन । मैले हिजो प्रकाशित लेखमा भनेको छु र पुनः भन्छु जेजस्ता सर्त् वा सूत्र भए पनि पार्टी एकता सभापति गगन थापाले चाहेमात्रै हुन्छ । उहाँले नचाहेसम्म हुँदैन । यदि उहाँ आफैं निर्णायक हुनुहुन्छ भने म ठोकुवा गर्दै भन्नसक्छु : कांग्रेसमा देखिएको समस्याको सहज अवतरण हुने छ ।

(३) सहज अवतरणका लागि केही प्रस्ताव :
म यहाँ मलाई लागेका सम्भाव्य प्रस्तावमात्रै प्रस्तुत गर्दैछु । सहमत हुने वा नहुने त्यो पार्टीका नेताहरूमा निर्भर गर्दछ । यी केही प्रतिनिधिमूलक प्रस्तावमात्र हुन् ।

(क) मलाई लागेको अवतरणको पहिलो आधार हो : विदेशमा गुमनाम बसेका पूर्वसभापति एवं पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाको स्वदेश आगमन । उहाँकै कारण अहिले धेरै समस्या देखिएका छन् र सिंगो कांग्रेसपंक्ति र विशेष गरेर उहाँका विगतका सबै सहयोगी सहकर्मीहरू अन्योलमा देखिन्छन् । देश फर्केर यदि कानुनको सामना गर्नुपर्ने भए र समाधान खोज्नुपर्ने भए तयार हुनु बुद्धिमानी हुनेछ । राज्यका अनेक जिम्मेदारहरू संसारका कतिपय विकसित वा अविकसित देश जहाँका भए पनि अनेक प्रकरणमा मुछिएर कानुनी कारबाहीको, अनुसन्धानको सामना गरेका छन् भने देउवा, उहाँकी पत्नी र परिवार भाग्नु वा लुक्नुको कुनै अर्थ छैन । उहाँलाई कारबाही नै हुन्छ भन्ने पनि छैन ।

(ख) त्यसपछि दोस्रो आधार हुनसक्छ : देउवासहित अरू नेताहरूसँग वर्तमान कार्य समितिका सभापतिसहितका नेताहरूको सम्वाद । वादेवादे जायते तत्वबोध भन्छन् । सम्वादहीनताको अर्थ र परिणाम हो ः समस्याको विकास ।

बीपी कोइराला भन्ने गर्नुहुन्थ्यो, यदि यो देशको नियतिमा विघटन नै लेखेको छ भने मेरो प्रयास निरर्थक पनि हुनसक्छ । जे हुनुपर्ने हो त्यही हुनेछ । आज बीपीको त्यो नियति नेपाली कांग्रेसको जीवनमा पनि दोहोरिनसक्छ । हामीले त भन्ने हो नियतिले जे भन्छ त्यही हुने हो ।

(ग) १४औं महाधिवेशनको कार्य समितिले विशेष महाधिवेशनलाई समर्थन गर्ने र अदालतको निर्णयको सम्मान गर्ने । जसबाट विशेष महाधिवेशन पक्ष र १४औं महाधिवेशन पक्ष भन्ने लक्ष्मण रेखाको अन्त्य हुन्छ र सबैका साझा सहमति र सहमतिको नयाँ मार्ग खुला हुन्छ ।

(घ) १४औं महाधिवेशनबाट कार्य समितिमा रहेका १८८ जनामध्ये विशेष महाधिवेशनपछि गठित समितिमा ७७ जना रहेका छन् । बाँकी १११ जनालाई सम्पूर्ण रूपमा कार्य समितिमा समावेश गर्ने । यो अल्पकालीन भएको हुनाले कुनै समस्या हुनेछैन । राजनीतिक समझदारीका सन्दर्भमा कानुन र विधान गौंण हुनेगरेको विगत छ । ०६३ साल माघ १ गते प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले निर्वाचनबेगर सहमतिका आधारमा तत्कालीन माओवादीका ८३ जनालाई संसद्मा एकैपटक मनोनयन गर्नुभएको थियो । त्योमात्रै होइन संविधानको कुनै आधारबेगर ०६३ वैशाख ११ गते संसद्को पुनर्स्थापना भएको थियो । विधानको धर्सोलाई असहमतिको विराट आधार विवादका समयमा बनाइरहनु पर्दैन । यस्तोमा विवेकसम्मत र आवश्यकताका आधारमा निर्धारण हुन्छ ।

जस्तो पछिल्लो उदाहरण २०८२ भदौ २४ पछि सुशीला कार्कीको प्रधानमन्त्रित्वदेखि ०७९ मा गठित संसद्को विघटन हुँदै फागुन २१ को निर्वाचन कुन विधान टेकेर भएका थिए र नेपाली कांग्रेसका सभापतिसहित विधिका पक्षमा विशेष महाधिवेश नगर्नेहरूले कसरी त्यो विधानविपरीतको राजनीतिक प्रक्रियामा सहभागी भए ? आवश्यकताको सिद्धान्त यही नै होला । कांग्रेसका हकमा पनि यो लागू हुनुपर्ने हो । १११ जनालाई समावेश गर्दा यदि सभापति पक्षको बहुमत पुग्दैन भने बहुमत पुर्‍याउने गरी आफ्नो पक्षमा संख्या थप गर्दा गलत हुँदैन होला ।

(ङ) १५औं महाधिवेशन तयारी समिति, निर्वाचन समिति, अनुशासन समिति, सदस्यता निकर्क्यौल समिति, जस्ता सािमतिहरू हुन् अन्य विभाग र प्रतिष्ठानहरू हुन् बहुमत संख्या सभापतिको राखेर अरू मिलान गर्ने । जसबाट पार्टीमा विभाजनका रेखाहरू मेटिँदै जाने र घुलमिल हुँदै जानेछन् ।

(च) अध्यावधिक गरिएका र विगतमा १५औं महाधिवेशनका लागि तय गरिएका सदस्यहरूलाई सहमतिमा समान अवसर दिने, अथवा असहमत पक्षले महाधिवेशनमा सहभागी हुने अवस्था भएपछि अध्यावधिक गरेर अहिलेको विशेष महाधिवेशन पक्षको आग्रह र निर्णयलाई समेत सम्मान गर्ने । यसो भएमा तँ कुटेझैँ गर म रोएजस्तो गर्छु अर्थात् साप पनि मर्ने लाठी पनि नभाँचिने हुनसक्छ ।

(छ) नेपाली कांग्रेसले कतिपय परिवर्तनका आधारहरूलाई पुनरावलोक गर्नुपर्ने हुनसक्छ । त्यो समय पनि आएको हुँदा २०६३ यता उसले वरण गरेका कतिपय रणनीति र पहिचानधारलाई पनि मूल्यांकन गर्ने समय आएको हो कि ?

(४) नभएमा नियतिसँगै रामराम :
यसरी यदि कांग्रेसमा दुवै पक्षको समझदारीबाट १५औं महाधिवेशन भएमा त्यसमा हुने निर्वाचनमा को जित्छ को हार्छ प्रतिनिधिहरूकै विवेकको विषय हुनेछ र कांग्रेसमा सहज वातावरण बन्नसक्नेछ । बीपी कोइराला भन्ने गर्नुहुन्थ्यो : यदि यो देशको नियतिमा विघटन नै लेखेको छ भने मेरो प्रयास निरर्थक पनि हुनसक्छ । जे हुनुपर्ने हो त्यही हुनेछ । आज बीपीको त्यो नियति नेपाली कांग्रेसको जीवनमा पनि दोहोरिन सक्छ । हामीले त भन्ने हो नियतिले जे भन्छ त्यही हुने हो । नियतिविपरीत छैन र सभापति आफू निर्णायक छन् भने कांग्रेसमा मिलनबिन्दु भेटिनेछ, होइन भने रामराम मात्रै भन्ने हो ।