साउने संक्रान्ति : सांस्कृतिक उत्सव

नेपाली समाजमा ऋतु परिवर्तनसँगै संस्कृति, परम्परा र जीवनशैली पनि बदलिन्छ । यिनै परिवर्तनलाई उत्सवका रूपमा मनाउने परम्परामध्ये साउने संक्रान्ति विशेष महत्त्व बोकेको पर्व हो । प्रत्येक वर्ष साउन १ गते मनाइने यो पर्वलाई कर्कट संक्रान्ति पनि भनिन्छ । यस दिन सूर्य मिथुन राशिबाट कर्कट राशिमा प्रवेश गर्ने भएकाले यसको धार्मिक, सांस्कृतिक र वैज्ञानिक महत्त्व रहेको मानिन्छ । वैदिक परम्परा अनुसार सूर्यको गोचरका आधारमा वर्षलाई उत्तरायण र दक्षिणायन गरी दुई भागमा विभाजन गरिएको छ । मकर राशिदेखि मिथुन राशिसम्म सूर्यको यात्रा रहनेछ महिनाको अवधिलाई उत्तरायण भनिन्छ भने कर्कट राशिदेखि धनु राशिसम्मको यात्रालाई दक्षिणायन भनिन्छ । साउने संक्रान्तिसँगै दक्षिणायन प्रारम्भ हुन्छ । हिन्दू धर्मग्रन्थहरूमा दक्षिणायनलाई आत्मचिन्तन, साधना, तपस्या र धार्मिक अनुष्ठानका लागि विशेष समय मानिएको छ ।

नेपालमा साउने संक्रान्ति केवल धार्मिक पर्वमात्र होइन, प्रकृति, कृषि, स्वास्थ्य, सामाजिक सम्बन्ध र सांस्कृतिक पहिचानसँग गाँसिएको जीवन्त उत्सव हो । विभिन्न समुदायमा यो दिनको आ–आफ्नै महत्त्व छ । यही दिनबाट साउन महिनाभर सञ्चालन हुने धार्मिक गतिविधि, व्रत, पूजा तथा पर्वहरूको शृंखला पनि सुरु हुने विश्वास गरिन्छ ।

नेपाल कृषिप्रधान देश भएकाले अधिकांश नेपालीको जीवन खेतीपातीमा आधारित छ । असार महिना धान रोपाइँका कारण अत्यन्त व्यस्त हुने समय हो । खेतबारीमा हिलो, पानी र वर्षासँग दिनरात संघर्ष गरिरहेका किसानहरू साउने संक्रान्तिको दिन केही विश्राम लिन्छन् । यस दिन परिवारसँग बसेर परिकार खाने, आफन्तसँग भेटघाट गर्ने र श्रमको थकान बिर्सने चलन छ ।

असारभरि हिलोमा काम गर्दा छालामा देखिने संक्रमण, फोका तथा अन्य समस्या कम होस् भन्ने जनविश्वासका साथ साउने संक्रान्तिमा विभिन्न परम्परागत अभ्यास गरिन्छ । यो पर्व श्रमपछि आराम गर्ने, शरीरको हेरचाह गर्ने र नयाँ ऊर्जा संकलन गर्ने अवसरका रूपमा विकसित भएको देखिन्छ ।

साउने संक्रान्तिले नेपालीलाई आफ्नो परम्परा सम्झाउँछ, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध बलियो बनाउँछ र सामूहिक सद्भाव तथा सांस्कृतिक पहिचानलाई पुस्तौंसम्म जीवित राख्ने प्रेरणा प्रदान गर्छ । यही कारण साउने संक्रान्ति केवल पात्रोमा आउने एउटा तिथि होइन, नेपाली जीवन, संस्कृति र सभ्यताको निरन्तर यात्रालाई उजागर गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक उत्सव हो ।

लुतो फाल्ने परम्परा
साउने संक्रान्तिको सबैभन्दा चर्चित परम्परामध्ये एक हो लुतो फाल्ने । नेपाली समाजमा लुतो भन्नाले छालामा देखिने संक्रमण वा खुजलीजन्य रोगलाई बुझाइन्छ । वर्षायाममा यस्ता समस्या बढ्ने भएकाले पूर्वजहरूले यसको उपचार र रोकथामका लागि सांस्कृतिक अभ्यासको विकास गरेका थिए ।

परम्परा अनुसार कुरिलो, धसिँगारे, कुकरडाइनो, भलायो, हाडे उन्युँ, पानीसरो, पानीअमलालगायत औषधीय गुण भएका वनस्पति जम्मा गरिन्छ । साँझ घरआँगनमा आगो बालेर ती वनस्पति जलाइन्छ र त्यसको धुवाँ तथा अगुल्टो चारैतिर फाल्ने गरिन्छ । यसलाई नै लुतो फाल्ने भनिन्छ ।

यस क्रममा घरका सदस्यहरूले ‘लुतो जाऊ, हिमालतिर जाऊ’ जस्ता लोकभाका पनि भन्ने चलन छ । यसले रोग, दुःख र अशुभ शक्तिलाई घरबाट बाहिर पठाउने सांकेतिक अर्थ बोकेको विश्वास गरिन्छ । आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले पनि केही वनस्पतिमा जीवाणुनाशक तथा कीटनाशक गुण रहेको स्वीकार गरेको छ । त्यसैले यस परम्परालाई अन्धविश्वासमात्र नभई तत्कालीन समाजको अनुभवमा आधारित लोकस्वास्थ्य अभ्यासका रूपमा हेर्न सकिन्छ । यद्यपि अहिले शहरीकरण र जीवनशैली परिवर्तनसँगै लुतो फाल्ने परम्परा क्रमशः हराउँदै गएको छ ।

शिवभक्तिको महिना
साउन महिना भगवान् शिवको आराधनाका लागि सबैभन्दा पवित्र महिनाका रूपमा लिइन्छ । साउने संक्रान्तिदेखि देशभरका शिवालयमा भक्तजनको चहलपहल बढ्न थाल्छ । विशेषगरी साउने सोमबारमा व्रत बस्ने, शिवलिङ्गमा जल तथा बेलपत्र चढाउने, रुद्राभिषेक गर्ने तथा महादेवको पूजा गर्ने परम्परा अत्यन्त लोकप्रिय छ ।

काठमाडौंस्थित पशुपतिनाथ मन्दिर, डोलेश्वर, किरातेश्वर, हलेसी, देवघाट, मुक्तिनाथ तथा देशभरका शिवालयहरूमा हजारौँ भक्तजन दर्शनका लागि पुग्ने गर्छन् । साउनभरि धार्मिक वातावरणले देशभरका मन्दिरहरू गुञ्जायमान हुन्छन् ।

धार्मिक विश्वास अनुसार यस महिनामा श्रद्धापूर्वक शिवको पूजा गर्दा मनोकामना पूरा हुने, पारिवारिक सुख, समृद्धि र स्वास्थ्य प्राप्त हुने जनविश्वास छ । विशेषगरी अविवाहित युवतीहरूले योग्य वर प्राप्तिको कामनासहित सोमबार व्रत बस्ने परम्परा प्रचलित छ ।

साउन महिनाको अर्को आकर्षण हो, बोल बम यात्रा । यस क्रममा भक्तजनहरूले नदी, कुण्ड वा जलाशयबाट पवित्र जल ल्याएर शिवलिंगमा चढाउँछन् । पहेँलो वा केशरिया वस्त्र धारण गरी नांगो खुट्टा लामो दूरी पैदल यात्रा गर्ने चलनले बोल बमलाई विशेष धार्मिक अभियान बनाएको छ ।

भक्तजनहरूले काँधमा खर्पनजस्तै काँवर बोकेर ‘बोल बम’ भन्दै यात्रा गर्छन् । यो यात्रा श्रद्धा, संयम, अनुशासन र आध्यात्मिक समर्पणको प्रतीक मानिन्छ । पछिल्ला वर्षमा नेपालका विभिन्न जिल्लाबाट पशुपतिनाथ लगायतका शिवालयसम्म बोल बम यात्रामा सहभागी हुने भक्तजनको संख्या उल्लेख्य रूपमा बढेको देखिन्छ । साउने संक्रान्ति परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला भएर रमाइलो गर्ने पर्व पनि हो । यसदिन घरघरमा मीठा तथा पोषिला परिकार बनाइन्छ । कतिपय ठाउँमा घ्यू, दही, चिउरा, खीर, तरकारी तथा स्थानीय परिकार खाने चलन छ ।

वर्षायाममा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने तथा शरीरलाई आवश्यक पोषण दिने खानालाई प्राथमिकता दिने परम्परा पर्वसँग जोडिएको छ । ग्रामीण समाजमा आफन्त, छिमेकी र परिवारबीचको सम्बन्ध अझ प्रगाढ बनाउने अवसरका रूपमा यो दिनलाई लिइन्छ ।

थारू समुदायको गुरही पर्व
साउने संक्रान्ति केवल पहाडी समुदायको मात्र पर्व होइन । यही दिन तराईका थारू समुदायले गुरही वा गुरिया पर्व विशेष उत्साहका साथ मनाउँछन् । यो थारू समुदायको सबैभन्दा पुरानो तथा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व मानिन्छ ।

यस अवसरमा दिदीबहिनीहरूले कपडा, घाँस वा अन्य सामग्रीबाट गुरिया अर्थात् पुतली बनाउँछन् । त्यो पुतलीले भाइबहिनीबीचको माया, आत्मीयता र शुभकामनाको प्रतीकका रूपमा काम गर्छ । त्यसपछि पुरुषहरूले सोँठा, कोर्रा वा लट्ठीले गुरियालाई खेलाउने तथा विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम गर्ने चलन छ ।

गुरही पर्वले दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाउनुका साथै थारू समुदायको मौलिक संस्कृति, लोककला र सामुदायिक एकताको सन्देश दिन्छ ।

हराउँदै गरेका परम्परा
शहरीकरण, व्यस्त जीवनशैली र आधुनिक प्रविधिको प्रभावसँगै साउने संक्रान्तिसँग जोडिएका धेरै परम्परा हराउने क्रममा छन् । लुतो फाल्ने चलन धेरै ठाउँमा सीमित भएको छ । वनस्पति संकलन गर्ने, गाउँभरि सामूहिक रूपमा पर्व मनाउने र लोकगीत गाउने संस्कृति पहिलेजस्तो देखिँदैन । युवा पुस्ताको बढ्दो बसाइँसराइ, गाउँ खाली हुने अवस्था र बदलिँदो सामाजिक संरचनाले पनि यस्ता मौलिक परम्परालाई चुनौती दिएको छ । तथापि धार्मिक आस्था भने अझै बलियो रहेकाले शिवालयमा भक्तजनको भीड, साउने सोमबारको व्रत तथा बोल बम यात्राले पर्वको निरन्तरता कायम राखेको छ ।

साउने संक्रान्ति नेपाली सभ्यता, संस्कृति, लोकविश्वास, कृषि जीवन र प्राकृतिक ज्ञानको अनुपम संगम हो । यसमा धार्मिक आस्थामात्र होइन, स्वास्थ्य, वातावरण संरक्षण, औषधीय वनस्पतिको प्रयोग, सामाजिक एकता र पारिवारिक सम्बन्धका बहुआयामिक पक्ष समेटिएका छन् । यस पर्वसँग सम्बन्धित मौलिक परम्परा, लोकगीत, लोककथा र सांस्कृतिक अभ्यासलाई पुस्तान्तरण गर्नु आजको आवश्यकता हो । विद्यालय, स्थानीय सरकार, सांस्कृतिक संस्था तथा समुदायले यस्ता पर्वको महत्त्वबारे नयाँ पुस्तालाई जानकारी गराउने, परम्परागत ज्ञानको अभिलेखीकरण गर्ने र सांस्कृतिक पर्यटनसँग जोड्ने प्रयास गर्नसके यसको संरक्षणमा ठूलो योगदान पुग्नेछ ।

साउने संक्रान्ति नेपाली समाजको सांस्कृतिक जीवन्तताको एउटा महत्त्वपूर्ण प्रतीक हो । सूर्यको दक्षिणायन आरम्भसँगै आउने यो पर्वले प्रकृति, कृषि, स्वास्थ्य, धर्म, परिवार र समुदायलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने काम गरेको छ । लुतो फाल्ने परम्परादेखि बोल बम यात्रासम्म, शिव आराधनादेखि गुरही पर्वसम्म यसको विविध स्वरूपले नेपालको सांस्कृतिक बहुलतालाई झल्काउँछ ।

समय परिवर्तनसँगै जीवनशैली फेरिए पनि यस्ता मौलिक पर्वको सार भने उस्तै रहन्छ । साउने संक्रान्तिले नेपालीलाई आफ्नो परम्परा सम्झाउँछ, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध बलियो बनाउँछ र सामूहिक सद्भाव तथा सांस्कृतिक पहिचानलाई पुस्तौंसम्म जीवित राख्ने प्रेरणा प्रदान गर्छ । यही कारण साउने संक्रान्ति केवल पात्रोमा आउने एउटा तिथि होइन, नेपाली जीवन, संस्कृति र सभ्यताको निरन्तर यात्रालाई उजागर गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक उत्सव हो ।