दूधको उत्पादन लागत घटाउन सके खपत बढ्न सक्छ : प्रह्लाद दाहाल

खिरको परिकार, किसानको सम्मान, डेरी उद्योगको स्वाभिमान, नेपाली संस्कृतिको पहिचान भन्ने नाराका साथ नेपाल डेरी एसोसिएसनले साउन १५ गते मनाइने राष्ट्रिय खिर दिवसको पूर्वसन्ध्यामा बुधबार खिर प्रवर्द्धन कार्यक्रम आयोजना गरेको छ । साउन १५ को खिर संस्कृति सम्झाउँदै दुग्ध पदार्थको प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यका साथ एसोसिएसनले हरेक वर्ष खिर कार्यक्रम आयोजना गर्दै आएको छ । साउन १५ गते देशभर करिब एक अर्ब रुपैयाँभन्दा बढीको दूधको कारोबार हुने र करिब एक करोड लिटर दूध खपत हुने नेपाल डेरी एसोसिएसनका अध्यक्ष प्रह्लाद दाहालले बताउनुभएको छ । सो दिन दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थको खपत उल्लेख्य रूपमा बढ्ने भएकाले ठूलो आर्थिक कारोबार हुने र दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थको कारोबार बढ्दा दूध उत्पादक किसान, डेरी उद्योग, स्थानीय उत्पादन तथा समग्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा सकारात्मक योगदान पुग्ने गरेको छ । प्रस्तुत छ, खिर दिवसका सन्दर्भमा हिमालय टाइम्सका लागि दिपिका न्यौपानेले एसोसिएसन अध्यक्ष प्रह्लाद दाहालसँग गर्नुभएको कुराकानी ।

साउन १५ अर्थात् खिर खाने दिनलाई कसरी हेर्नुहुन्छ ?
राष्ट्रिय खिर दिवस प्रत्येक वर्ष साउन १५ गते नेपाली मौलिक परिकार खिरको संरक्षण र प्रवर्द्धन, किसानको सम्मान, डेरी उद्योगको विकास तथा नेपाली संस्कृति र सामाजिक सद्भावलाई सुदृढ बनाउने हामी नेपालीहरूको मौलिक परम्परा हो । विशेषगरी असार, साउनमा हिलोमा काम गर्ने र त्यसको थकान हटाउन ब्यालेन्स डाइटका रूपमा विभिन्न मसाला हालेर खिर खाने प्रचलन रहँदै आएको छ । त्यसो त खिर आफैंमा एउटा प्रसाद पनि हो, खिर एकदमै राम्रो एउटा खानाका रूपमा चिनिन्छ । साउन १५ को दिन खिर नखानेहरूले समेत खिर परम्पराका रूपमा खाने गर्छन् । दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थको प्रयोग बढाउन र स्थानीय उत्पादनको महत्त्व उजागर गर्न यस दिनले सहयोग पुर्‍याएको छ । शरीरलाई चाहिने तत्त्वहरू खिरमा पाइन्छ । पछिल्लो समय यो लोभ हुँदै गएको थियो । सोही कारण पनि नेपाल डेरी एसोसिएनले विगत १०–१५ वर्षदेखि खिर प्रवर्द्धन कार्यक्रम गर्दै आएको छ । एसोसिएसनले खिर खानुपर्छ भन्ने थाहा होस् भनेर हरेक साउन १५ गतेको पूर्वसन्ध्यामा हरेक उक्त कार्यक्रम गर्ने गरेको हो ।

अहिले नेपालमा दूध उत्पादनको अवस्था के छ ?
दूधको पनि सिजन हुन्छ । हिउँदमा कम र वर्षायाममा बढी उत्पादन हुन्छ । त्यही भएर बढी उत्पादन हुने सिजनमा खपत हुन नसकेको धुलो दूध(पाउडर) बनाएर राखिन्छ र आवश्यक परेको समयमा उक्त धुलो दूध प्रयोग गरिन्छ । सबै पाउडर दूध एकै पटक प्रयोग नगरी सन्तुलित रूपमा प्रयोग गर्नुपर्ने हुन्छ ।

खिर दिवस वा दूध बढीमा माग हुँदा के गर्नुहुन्छ ?
यस्तो चाडपर्वमा दूध, दूधजन्य प्रदार्थ अभाव नहोस् भनेर संघसंस्था, डेरी उद्योगीहरूले पहिल्यैदेखि भण्डारण गरेर राख्दै जान्छन् र त्यो दिनको दूधको माग विस्तारै पूरा गर्छन् ।

किसान उचित मूल्य नपाएको गुनासो गर्छन् भने उपभोक्ताले महँगो मूल्य तिर्नुपरेको छ, उत्पादन र उपभोक्ताबीचमा मूल्य अन्तर धेरै किन हुन्छ ?
उत्पादन र उपभोग गर्दाको मूल्य संसारमा हरेक कुराको फरक भइहाल्छ । त्यो दूधमा मात्रै लागू हुँदैन, तरकारी, फलफूल, खाद्यान्न सबैमा लागू हुन्छ । किनभने त्यो बजारसम्म पुग्दा त्यसको चेन धेरै लामो छ । चेनमा पनि पैसा खर्च हुन्छ । विभिन्न ठाउँबाट दूध जम्मा गर्दा त्यहाँ खर्च हुन्छ । हरेक ठाउँमा ढुवानीदेखि कामदारमा खर्च हुन्छ । त्यस्तै उद्योगमा ल्याएर प्रशोधन, प्याकेजिङमा खर्च हुने भयो । बजारमा लैजाउनुपर्‍यो । लागत घटाउन चेन घटाउनुपर्छ, जस्तै व्यावसायिक फार्म गर्नुपर्‍यो, घाँसमा आधारित पशुपालन गर्नुपर्‍यो । किसानलाई भुक्तानी नदिने भन्ने डेरी उद्योगीहरूको मनसाय हुँदैन, नियत पनि त्यस्तो हुँदैन, सबै परिस्थितिले सिर्जना गरेको हो । दूध फाल्नुपर्ने अवस्था भयो, बरु फाल्नुभन्दा दूधको पाउडर बनाएर राख्ने गरिएको छ । उक्त दूध पाउडर बनाएर राख्दा समयमा भुक्तानी दिन नसकेको अवस्था हो । तर, अहिले भुक्तानी समस्या समाधान भइसकेको छ ।

नयाँ सरकारबाट कस्तो अपेक्षा राख्नुभएको छ ?
नीतिगत रूपमा धेरै झन्झटिलो छ । उद्योगलाई धेरै ठाउँमा दर्ता गर्नुपर्छ, धेरै ठाउँबाट अनुगमन आउने, कागजी प्रक्रिया एकदमै झन्झटिलो छ । त्यसलाई सहजीकरण गर्नुपर्छ, भ्याट हटाउनुपर्छ । उत्पादन लागत घटाउनुपर्छ, बजारको उधारो उठाउने वातावरण हुनुपर्छ । त्यसपछि ढुवानीका कुराहरू छन् । सबै कुराहरू नेपालमा पाइँदैन, बाहिरबाट पनि आयात गर्नुपर्ने हुन्छ । डेरीजन्य मेसिनरी उपकरणहरूमा भन्सार लाग्नुभएन । अर्को कुरा बाहिर निर्यात हुने छुर्पी, घिउ, चिजलगायतका वस्तुहरूमा अझै सहुलियत दिनुपर्‍यो ।

डेरी क्षेत्रका समस्या र चुनौतीहरू के छन् ?
अहिले तत्काल समयमा हामीले भोगेको ठूलो समस्या भनेको ढुवानी खर्च हो । डिजेल, पेट्रोलको भाउ एकदमै बढेको छ । सरकारले नबढाएसम्म दूध तथा दुग्धजन्य प्रदार्थको मूल्य बढाउन पाइँदैन । जसका कारण हाम्रो उत्पादन लागत बढेको छ । अर्को कुरा, दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थमा मूल्य अभिवृद्धिकर (भ्याट) लागेको छ । भ्याटका कारण पनि दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ महँगो हुन गएकाले दूग्धजन्य पदार्थको खपत घटेको छ । सोही कारण पनि पछिल्लो समय पशुपालन व्यवसायमा किसानको आकर्षण घट्दैछ । कृषिबाट फाइदा नभएपछि कृषि छाडेर मानिसहरू विदेशिन थालेका छन् । कृषि क्षेत्रलाई एउटा सम्मानजनक पेशाका रूपमा स्थापित गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । किसानलाई बैंकहरूमा जाँदा उनीहरूलाई लाइन बस्न नपरोस्, उपचार गर्दा सहुलियत होस्, लाइन बस्न नपरोस् । अर्थात् अन्नदाता किसानलाई सरकारले मात्रै नभई सबै क्षेत्रले उच्च प्राथमिकतामा राख्नुपर्‍यो । जसले गर्दा उनीहरूमा आफूले सम्मानजनक काम गरेको महसुस हुन्छ । त्यस्तै हाम्रो पाठ्यक्रममा किसान भन्नेबित्तिकै च्यात्तिएको र फोहोर कपडा लगाएको चित्र राखिएको हुन्छ, त्यसको सट्टामा सफा, आकर्षक, पुष्ट भएको चित्र राखिदियो भने बालबच्चाहरू किसान बन्न चाहन्छन् । मानसिकता नै परिवर्तन गर्नुपर्छ ।

स्वस्थ रहन दूध खानुपर्छ भन्ने सन्देश दिन प्रचारप्रसारमा त्यति ध्यान दिइएको पाइँदैन नि ?
त्यसका लागि हामी सबै लाग्नुपर्छ । डेरी एसोसिएसनको नेतृत्वमा आएपछि मोही अभियान सुरु गरेको मैले नै हो । आज सबैमा मोही खानुपर्छ भन्ने सोच विकास हुँदैछ । त्यसैगरी दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ सेवन गर्नुपर्छ भनेर पत्रकारदेखि हरेकले अभियान चलाउनुपर्छ । दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थसम्बन्धी विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गर्नुपर्छ । सरकार पनि त्यसमा लाग्नुपर्‍यो । अन्तिममा साउन १५ को सबैलाई शुभकामना । ढुक्क भएर खिर तथा दुग्धजन्य पदार्थ खानुहोला । गुणस्तर या अन्य कुरामा कुनै शंका गर्नुपर्दैन । नेपालमा उत्पादन दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ अत्यन्त गुणस्तरीय छन् ।