दृष्टिभेद र विवेकको लगाम

व्यक्तिअनुसार दृष्टिमा भिन्नता रहनु सामान्य कुरा हो भने चेतना र विवेकबाट पनि दृष्टिमा भेद देखिनु विकार हो । आत्मवत् अरूलाई पनि हेर्न सक्ने सामर्थ्य विवेकपूर्ण दृष्टि हो । आफू भलो त जगतै भलो भनेजस्तै आफ्नोमात्र स्वार्थको दृष्टिले आफ्नो पनि भलो असम्भव हुन्छ भने अरूको त परकै कुरा । कसैको हाम्रा ऋषि महर्षिले त्यत्तिकै यो संसार र संसारी चेतनका बारेमा आफ्ना अनुभवजन्य ज्ञान बाँडेका होइनन् । भविष्यलाई पनि आवश्यक पर्ने जीवन दर्शन मननीय र व्यवहारोचित छन् । आँखाले देखेका कुरा बुद्धिले शुद्धीकरण गर्न सक्नुपर्दछ ।

संसारमा हामी सबै समान छौँ । आफूलाई दुख्दा अरुलाई पनि त्यत्तिकै दुख्नसक्छ भन्ने ज्ञान समभाव हो । आफूलाईमात्र दुख्छ अरूलाई जेसुकै होस् भन्ने कुरा दृष्टिभेद हो । आँखाले आफूलाई देख्दैन अरूलाई मात्र देख्छ । यसैले पनि हामी आफ्नाभन्दा अरूको आलोचना धेरै गर्दछौँ । आफ्नो आलोचना गर्ने प्रवृत्ति निकै कम हुन्छ । जसले गर्दा नै अनेक प्रकारका हिंसाको शिकार बन्न पुग्दछौँ हामी । यदि सबैलाई समान देख्न सकियो भने हाम्रो कल्याण अवश्यमेव हुन्छ । चाणक्यले पनि यही कुरा व्यक्त गरेका छन् :
‘मातृवत् परदारेषु परद्रव्येषु लोष्ठवत् ।
आत्मवत् सर्वभूतेषु य पश्यति स पण्डितः ।।’ (चाणक्य)
अर्थात् अरूकी पत्नीलाई आमासमान देख्नसक्ने, अरूको धनसम्पत्तिलाई माटोको डल्लोजस्तो देख्ने, आफूजस्तै अरूलाई पनि देख्नसक्ने नै पण्डित हो, महान् हो । यो विषय गहन र अनुभवबाट खारिएको छ । आफ्नाको मात्र कल्याण चाहने प्रवृत्ति गलत हो । सबैलाई समान व्यवहार गर्नुपर्दछ । समदृष्टि हुन सक्नुपर्दछ । जसमा विवेकको लगाम आश्यक हुन्छ । यसैगरी आफ्नो प्रतिकूल अरू नहून् भन्ने चाहन्छौँ भने सर्वप्रथम आफू अरूको प्रतिकूल बन्नुहुँदैन भन्ने विषय पनि यहाँ सान्दर्भिक देखिन्छ ः
‘आत्मनः प्रतिकूलानि परेभ्यो यदि नेच्छसि।
परेषां प्रतिकूलेभ्यो निवर्तय ततो मनः।।’ (संस्कृत सुभाषितम्)
अर्थात् आफ्नो प्रतिकूल अरू नहून् भन्नेले सर्वप्रथम अरूलाई प्रतिकूल हुने कार्य आफूले गर्नु हुँदैन । एउटा आत्मारामको कथा पनि यहाँ स्मरणीय हुन्छ । सबैलाई अर्तीउपदेश दिने आत्माराम एक दिन पुत्रशोकले विह्वल भएको घरमा पुगेछन् । यसपछि उनले यो संसारी माया यस्तै हो । दुःख र पीर मान्नु, रुनु कराउनु व्यर्थ छ । शोक गर्नु हुँदैन । धैर्य धारण गर्नुपर्दछ । चिन्ता लिनु हुँदैन भनी अर्ती दिएछन् । केही समयपछि एकदिन उक्त पुत्रवियोगी व्यक्ति घुम्दैघुम्दै तिनै आत्मारामको कुटीमा पुगेछन् । त्यहाँ आत्माराम दुधालु गाईको देहान्त्यमा निकै पीडा मानी छट्पटाइरहेका भेटिन्छन् । निकै विलौना गरी आत्मारामले दुधालु गाईको अन्त्यसँगै आफ्ना सारा सपना विफल भएको बताउँछन् ।

जसले गुणको यथार्थ पक्षलाई जान्दैनन् ती निरन्तर अरूको निन्दा गर्दछन् । जस्तै भिल्लिनीहरू हात्तीका मस्तकको मोती छोडेर रातीगेडी लगाउँछन् । समय बलवान् छ । यही समयको सदुपयोग गर्नाले जीवनमा उन्नतिका शिखर चुम्न सकिन्छ तर यही समयलाई वास्ता नगर्नाले जीवन अवनतिको मार्गमा धकेलिन्छ । सर्वप्रथमतः हामीले आफ्नो समय र अवस्थालाई चिन्न सक्नुपर्दछ ।

यसपछि ती पहिले पुत्रशोकमा परेका व्यक्तिले आत्मारामलाई, हजुर त आत्मज्ञानका कुरा सुनाउने मान्छे, हामीलाई अर्तिउपदेश दिने, सबैलाई सम्झाउने बुझाउने मान्छे भएर पनि किन पिर गर्नुभएको छ ? भनेर प्रश्न गरेछन् । यसपछि आत्मारामले त्यो त तिम्रो छोरो थियो तर यहाँ मेरो गाई मरेको छ । यसैले म चिन्तामा छु भनेर उत्तर दिएछन् । यसरी अरूलाई उपदेश दिन सजिलो भए पनि आफूमा परेको चोटको पीडा सहन निकै नै असैह्य हुने गर्दछ । यहाँ पनि दृष्टिभेदले नै कार्य गर्न पुग्यो । अरूको देखियो अनि आफ्नो भोगियो । यहाँ समभावको कमीकै कारण आत्मराम विचलित भएका हुन् । यसैले दोष र गुणको यथार्थ पक्षलाई पनि पहिचान गर्न सक्नुपर्दछ ।
‘न वेत्ति यो यस्य गुणप्रकर्षं सतं सदा निन्दति नात्र चित्रम् ।
यथा किराती करिकुम्भलब्धं मुक्तां परित्यज्य विभर्ति गुञ्जाम् ।।’ (चाणक्य)
जसले गुणको यथार्थ पक्षलाई जान्दैनन् ती निरन्तर अरूको निन्दा गर्दछन् । जस्तै भिल्लिनीहरू हात्तीका मस्तकको मोती छोडेर रातीगेडी लगाउँछन् । समय बलवान् छ । यही समयको सदुपयोग गर्नाले जीवनमा उन्नतिका शिखर चुम्न सकिन्छ तर यही समयलाई वास्ता नगर्नाले जीवन अवनतिको मार्गमा धकेलिन्छ । सर्वप्रथमतः हामीले आफ्नो समय र अवस्थालाई चिन्न सक्नुपर्दछ भनिएको छ । आफ्नो गुणको यथार्थ पक्षलाई आँकलन नगर्ने व्यक्तिले नै अरूको आलोचना गर्दछन् । यथार्थलाई आँकलन गर्ने व्यक्तिले अरूको आलोचना गर्न सक्दैनन् । चाणक्यले यस्ता आलोचकलाई भिल्लको मोतीमा तुलना गरेका छन् । जसरी मणिलाई पनि कौडीको मूल्य सम्झिने भिल्लिनी मोती छोडेर उही रातीगेडीको माला लगाउँछन् ।

सानो चित्त भएका व्यक्तिले यो मेरो र यो अर्काको भनी भेदभाव गर्दछन् । तर उदार हृदय भएकाले पृथ्वीका सबैलाई आफन्त (बन्धु) जस्तै व्यवहार गर्दछन् । संसारमा ममत्वको वरण भनेको अहंकारको प्रदर्शन हो । जब हामी मेरोको भावनाबाट माथि उठ्न सक्दैनौं तबसम्म हाम्रो कल्याण असम्भव छ । त्यसैले त उपनिषद्ले बसुधैव कुटुम्बकम्को व्यवहार गर्नुपर्दछ भनी आदेश गरेका छन् ।

किनकि भिल्लीनीलाई त्यो मोतीको महिमा नै ज्ञान नभएर बहुमूल्य रत्न हुँदाहुँदै पनि रातीगेडी लगाउनु परेको हो । यसैगरी आफ्नो समयको महत्त्व नबुझेर नै मान्छे अर्काका कुरा काट्ने गर्दछन् । अतः समयसँगै आफ्नो गुणको यथार्थ पक्षलाई पनि बुझ्न सक्नुपर्दछ । जसरी सुनलाई घोटेर, काटेर, पोलेर र पिटेर असल र खराबको पहिचान गर्न सकिन्छ त्यसैगरी मान्छेलाई पनि त्याग, शील, गुण एवं कर्मका आधारमा असली र खराब छ्ट्याउन सकिन्छ ।
‘यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते निर्घर्षणच्छेदनतापताडनैः ।
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते त्यागेन शीलेन गुणेन कर्मणा ।।’-चाणक्य
सर्वप्रथम व्यक्ति कति त्यागी छ सोको परीक्षण गर्नपर्दछ । व्यवहारमा त्यगको भावना हुन नसक्ने व्यक्ति असली हो भन्न सकिँदैन । यसैगरी व्यक्ति शीलवान् छ कि छैन भन्ने कुराको अर्को परीक्षा गर्न सकिन्छ । व्यक्तिको स्वभाव असल भए सच्चा हुनसक्छ अन्यथा व्यक्ति असली हुन सक्दैन । यसैगरी तेस्रो परीक्षा भनेको गुणको हो । व्यक्तिमा कस्तो गुण निहित छ सोको पनि परीक्षा हुने गर्दछ । सत्वगुणी व्यक्तिलाई असली भन्न सकिन्छ । यसैगरी असल व्यक्ति पहिचानको चौथो तरिकामा कर्मको परीक्षा पर्दछ । राम्रो र सबैलाई भलो हुने कार्य गर्ने व्यक्ति असली हुन सक्छन् । अन्यथा असल हुन सक्दैनन् । आफ्नो र अरूकोमा भेद गर्ने प्रवृत्ति सानो चित्त भएकाले गर्ने कार्य हो भनी महोपनिषद्मा बताइएको छ :
‘अयं निजः परो वेति गणना लघु चेतसाम् ।
उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ।।’ (महोपनिषद्, ४।७१)
सानो चित्त भएका व्यक्तिले यो मेरो र यो अर्काको भनी भेदभाव गर्दछन् । तर उदार हृदय भएकाले पृथ्वीका सबैलाई आफन्त (बन्धु) जस्तै व्यवहार गर्दछन् । संसारमा ममत्वको वरण भनेको अहंकारको प्रदर्शन हो । जब हामी मेरोको भावनाबाट माथि उठ्न सक्दैनौँ तबसम्म हाम्रो कल्याण असम्भव छ । त्यसैले त उपनिषद्ले बसुधैव कुटुम्बकम्को व्यवहार गर्नुपर्दछ भनी आदेश गरेका छन् ।

यो संसारमा कसैको निजी केही पनि छैन । आफ्नो हो भन्नु केवल भ्रम मात्र हो । सोही भ्रममा नै हामी बाँचिरहेका छौँ । अतः यो मेरो र यो अर्काको भनी कित्ताकाट गर्दछौँ । यो भनेको केवल सानो चित्त भएकाले मात्र गर्ने कुरा हो । सानो चित्त भएका व्यक्तिले मात्र स्वार्थ एवं अहंको भाव राख्दछन् । आफ्नो र अर्काकोमा भेद देख्दछन् तर उदार चित्त भएकाले सबैलाई समान देख्दछन् र देख्नुपर्दछ । वसुधैव कुटुम्बकम् भनेको पनि यही नै हो ।

पृथ्वीका सबै सबैका बन्धु समान हुन् । कोही आफ्नो र कोही परको छैन । सबैलाई समान व्यवहार गर्नुपर्दछ । जसले सबै समान हुन् भन्ने उदार चित्तको प्रदर्शन गर्न सक्छन् ती व्यक्तिनै महान् हुन् । आँखाले सबैलई समान देख्छ । आँखाले देखेजस्तै विवेकले पनि सबैलाई समान देख्नसक्नुपर्दछ । जबसम्म विवेकमा पनि सत्पक्षको वा यथार्थको लगाम लगाउन सकिँदैन तबसम्म हाम्रो कल्याण असम्भव देखिन्छ ।