प्रधानमन्त्री बालेन सच्चिए कि खस्किए ?

काठमाडौं । प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन) विदेशी राजदूतहरूसँग व्यक्तिगत भेटघाट नगर्ने पूर्वअडानबाट अन्ततः पछि हट्नुभएको छ । विदेशी राजदूतहरूसँग व्यक्तिगत भेटघाट नगर्ने पूर्वअडानबाट पछि हट्दै प्रधानमन्त्री शाहले आज (सोमबार) नेपालका लागि भारतीय राजदूत नवीन श्रीवास्तव र चिनियाँ राजदूत चाङ माओमिङसँग छुट्टाछुट्टै भेटवार्ता गर्न लाग्नुभएको हो । भारतीय राजदूत नवीन श्रीवास्तवलाई आज बिहान ११ बजे भेट्ने तय भएको छ । त्यस्तै, चिनियाँ राजदूत चाङ माओमिङसँग आजै अपराह्न ३ बजे भेटवार्ता गर्ने कार्यक्रम तय भएको परराष्ट्र मन्त्रालय स्रोतले जनाएको छ । मंगलबार नेपालका लागि कार्यवाहक अमेरिकी राजदूत स्कट अर्बमसँग भेटवार्ता गर्ने तय भएको छ ।

१३ चैतमा प्रधानमन्त्री बनेयता शाह र काठमाडौंस्थित राजदूतहरूबीच यो पहिलो व्यक्तिगत शिष्टाचार भेट हुनेछ । प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त भएपछि प्रधानमन्त्री शाहले विदेशी कूटनीतिज्ञसँग एक्लाएक्लै भेट नगर्ने नीति लिनुभएको थियो । प्रधानमन्त्री शाहले सुरुमा राजदूतहरूसँग मात्र नभई भ्रमणमा आउने वरिष्ठ विदेशी अधिकारीहरूसँग पनि एक्लाएक्लै भेट नगर्ने अडान राख्नुभएको थियो । सोही क्रममा काठमाडौंस्थित अमेरिकी दूतावासले दक्षिण-मध्य एसियाली मामिलाका लागि अमेरिकी सहायक विदेशमन्त्री समिर पल कपुर र दक्षिण-मध्य एसियाका लागि राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पका विशेष दूत सर्जियो गोरसँगको भेटघाटका लागि गरेको अनुरोध प्रधानमन्त्री शाहले अस्वीकार गर्नुभएको थियो । त्यस्तै, नेपाल भ्रमणमा आउनुभएकी अमेरिकी उपविदेशमन्त्री सारा बी. रोजर्सलाई पनि प्रधानमन्त्री शाहले भेट दिनुभएन । प्रधानमन्त्री बालेनले भेट्न नमानेपछि भारतका विदेश सचिव विक्रम मिस्रीले आफ्नो नेपाल भ्रमण अन्तिम समयमा स्थगित गर्नुभएको थियो । चैत १३ गते प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त भएपछि बालेनलाई शुभकामना तथा बधाई दिन राजदूतहरूले समय माग पनि भेट्न अस्वीकार गर्नुभएको थियो ।

विगतमा मुलुकका राष्ट्र र सरकार प्रमुखले विदेशी कूटनीतिज्ञलाई सहजै भेट दिँदाको परिणाम राष्ट्रियता कमजोर बनेको प्रधानमन्त्री बालेनको तर्क थियो । यो विषयमा प्रधानमन्त्री हुनुअघि बालेनले विदेशी कूटनीतिकसँगको भेटवार्ता र ‘प्रोटोकल’ बारे आफ्नो धारणा सार्वजनिक गर्नुभएको थियो । त्यसैअनुरूप प्रधानमन्त्रीमा नियुक्त भएको चार महिनासम्म ‘प्रोटोकल’लाई नीति बनाएर विदेशी राजदूतलाई भेट्न अस्वीकार गरे पनि बालेन अहिले पूर्ववत् अडानबाट पछि हट्नुभएको हो ।

यसअघि गत चैत १३ मा प्रधानमन्त्री नियुक्त भएपछि प्रधानमन्त्री शाहले राजदूत र कूटनीतिक नियोगमा प्रमुखसँग सामूहिक भेटवार्ता गर्नुभएको थियो । छुट्टाछुट्टै भेट्न गरेको आग्रहलाई अस्वीकार गर्नुभएका प्रधानमन्त्रीले चैत २५ गते एकैपटक सबै देशका राजदूतसँग सामूहिक भेटघाट गर्नुभएको हो । सोही क्रममा परराष्ट्र मन्त्रालयमार्फत नेपालको विदेश नीतिबारेमा पनि जानकारी गराउनुभएको थियो । सामूहिक भेटवार्तामा राजदूत तथा कूटनीतिक नियोगका प्रमुखले प्रधामन्त्री शाहलाई बधाई दिँदै सफल कार्यकालका लागि शुभकामना व्यक्त गरेका थिए । सामूहिक भेटमा भारत, पाकिस्तान, कोरिया गणराज्य, बेलायत, कतार, स्विट्जरल्याण्ड, फ्रान्स, इजरायल, जापान, बंगलादेश, जर्मनी, इजिप्ट, श्रीलंका, साउदी अरेबिया, चीन, संयुक्त राज्य अमेरिका र संयुक्त राष्ट्रसंघका राजदूत तथा नियोग प्रमुखहरू उपस्थित थिए । त्यसपछि जेठ १२ गते प्रधानमन्त्री शाहले नेपालस्थित युरोपेली संघ (इयु) मा आबद्ध देशका गैरआवासीय राजदूत तथा मिसन प्रमुखहरूसँग सामूहिक भेमटवार्ता गर्नुभएको थियो ।

विदेशी कूटनीतिज्ञसँग एक्लाएक्लै भेट नगर्ने नीति बनाए पनि प्रधानमन्त्री शाहले असार २३ मा एसियाली विकास बैंक (एडिबी)का अध्यक्ष मासातो कान्दासँग एक्लाएक्लै भेटवार्ता गर्नुभएको थियो । सिंहदरबारस्थित प्रधानमन्त्री तथा मन्त्रिपरिषद्को कार्यालयमा भएको भेटवार्तामा प्रधानमन्त्री शाह र अध्यक्ष कान्दाबीच नेपालमा सुशासन प्रवर्द्धन, आर्थिक सुधार र पूर्वाधार विकास गरी तीनवटा विषयमा केन्द्रित भएर छलफल भएको थियो । यो भेटलाई प्रधानमन्त्रीको सचिवालयले कूटनीतिकभन्दा पनि विकास साझेदारका प्रमुखसँगको भेटवार्ताको रूपमा अर्थ लगाएको थियो । त्यसपछि प्रधानमन्त्री शाहले पहिलोपटक भारतीय र चिनियाँ राजदूतलाई एक्लाएक्लै भेट्न लाग्नुभएको हो । शाहले दुई साताअघि नै भारत र चीनका राजदूतलाई भेट्ने योजना बनाए पनि सुनसरी र अन्य जिल्लामा भएका हिंसात्मक घटनाका कारण पछि धकेलिएको हो । भारत र चीनका राजदूतसँगको भेटघाटको कार्यसूची मुख्यतया परिचयात्मक हुने बताइएको छ । त्यसक्रममा राजदूतहरूले शाहलाई द्विपक्षीय सम्बन्धको अवस्थाबारे जानकारी गराउने र आफ्नो सरकारका तर्फबाट सन्देशहरू हस्तान्तरण गर्ने परराष्ट्र मन्त्रालय स्रोतले जानकारी दिएको छ । प्रधानमन्त्री र राजदूतको बैठकमा परराष्ट्र मन्त्रालयका अधिकारीहरू, सम्बन्धित महाशाखा प्रमुख र प्रधानमन्त्री कार्यालयका अधिकारीहरू पनि सहभागी हुनसक्ने बताइएको छ ।

प्रधानमन्त्री बालेन्द्रका कारण नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धहरू धमिलो हुँदै गइरहेको टिप्पणी हुँदै आएको छ । त्यसलाई सम्हाल्न सत्तारूढ दल राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सभापति रवि लामिछाने र परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनाल आफैँ सक्रिय भएका थिए । यो बीचमा सभापति लामिछानेले भारतको पाँच दिने भ्रमण गरिसक्नु भएको छ । परराष्ट्रमन्त्री खनालले भारत र चीनको भ्रमण गरिसक्नु भएको छ । सभापति लामिछाने चीन भ्रमणमा जाने तयारीमा रहनुभएको छ । अमेरिकामा हुन गइरहेको संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभामा भाग लिन जानुपर्नेमा प्रधानमन्त्री नजाने भएपछि परराष्ट्रमन्त्री खनाल आफैँ जाने तयारीमा रहनुभएको छ । प्रधानमन्त्री बालेन्द्रलाई भारतबाट भ्रमणका लागि निम्तो आएको छ । तर, हालसम्म प्रधानमन्त्रीले विदेश भ्रमणमा जाने मनस्थिति बनाउनुभएको छैन । आजदेखि सुरु हुने राजदूतहरूसँगको भेटघाटपछि प्रधानमन्त्रि शाह विदेश भ्रमण जाने वातावरण बन्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

छिमेकी मुलुकका राजदूतहरूलाई एकैदिन भेट्ने निर्णयले नेपालका लागि दुवै मुलुकको समान महत्त्व रहेको सन्देश प्रधानमन्त्रीले दिन खोजेको दाबी गरिएको छ । समयतालिका भने पहिले भारत र त्यसपछि चीनसँग भन्ने सरकारको घोषित परराष्ट्र नीतिअनुरूप मिलाइएको छ । भोलिपल्ट (मंगलबार) कार्यवाहक अमेरिकी राजदूतलाई भेटर अमेरिका नेपालको अर्को महत्त्वपूर्ण मित्र भएको सन्देश दिन खोजेको हुनसक्ने कूटनीतिज्ञहरूले बताएका छन् । सरकारले सय दिन पूरा गरेपछि प्रधानमन्त्रीलाई सल्लाहकारहरूले उद्योगी–व्यवसायी, सञ्चारमाध्यमका प्रतिनिधिका साथै काठमाडौंस्थित राजदूतहरू लगायतलाई भेट्न सुझाव दिएका थिए । त्यसयता प्रधानमन्त्री शाहले व्यापारी, उद्योगी–व्यवसायीसँग लगातार छलफल गर्नुभएको छ । प्रधानमन्त्री शाहले केही दिन पहिले मधेसकेन्द्रित राजनीतिक दल र सांसदहरूसँग समेत छलफल गर्नुभएको थियो ।

सरकार लक्ष्यबाट विमुख भए हस्तक्षेप गर्छौं : सभापति लामिछाने
सत्तारूढ दल राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सभापति रवि लामिछानेले सरकारले आफ्नो लक्ष्य र वाचाअनुसार काम नगरे पार्टीले हस्तक्षेप गर्ने चेतावनी दिनुभएको छ । सरकारको कार्यशैली र स्थायित्वका विषयमा टिप्पणी गर्दै सभापति लामिछानेले सरकार बाटोबाट विचलित भए राजनीतिक दलका तर्फबाट नियन्त्रण गर्ने र पुनः सही मार्गमा ल्याउने क्षमता आफूहरूसँग सुरक्षित रहेको दाबी गर्नुभएको हो । सरकार अहिले नै असफल भइनसकेको र त्यस्तो अवस्था आउन नदिनेमा आफूहरू सचेत रहेको उल्लेख गर्दै भन्नुभयो, ‘सरकारले आफ्नो वाचा र लक्ष्यअनुसार काम गर्छ । काम गर्न सकेन वा बाटो बिरायो भने सरकारलाई सही बाटोमा ल्याउने राजनीतिक पार्टी हामीसँग छ । आवश्यक परे जतिखेर पनि सरकारलाई कान समातेर सच्याउन सक्ने क्षमता पार्टीले राख्छ ।’ सभापति लामिछानेले मुलुकको वर्तमान राजनीतिक परिस्थिति र सरकार सञ्चालनको प्रक्रियालाई हवाई उडानसँग तुलना गर्दै रोचक ढंगले प्रष्ट्याउनुभयो । उडानका क्रममा कहिलेकाहीँ मौसम खराब हुँदा वा अन्य प्राविधिक कारणले जहाज हल्लिने (टर्बुलेन्स) समस्या आए पनि त्यसले दुर्घटना नै निम्त्याउँछ भनेर डराउनु नपर्ने उहाँको भनाइ छ । उहाँले राजनीतिमा पनि यस्ता सानातिना अवरोध र समस्याहरू आइरहने तर त्यसले मुलुकलाई गन्तव्यमा पुग्नबाट रोक्न नसक्ने विश्वास व्यक्त गर्नुभयो ।

सरकार शासकीय अराजकतामा फस्यो, लेन मिच्ने छुट छैन : सभापति थापा
नेपाली कांग्रेसका सभापति गगनकुमार थापाले मुलुक अहिले सरकारको ‘शासकीय अराजकता’बाट आक्रान्त भएको आरोप लगाउनुभएको छ । आइतबार केन्द्रीय कार्यसमिति बैठकलाई सम्बोधन गर्दै सभापति थापाले सरकारले विधिसम्मत प्रक्रिया र शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्तको सीमासमेत नाघ्न थालेको आरोप लगाउनुभयो । कार्यपालिकाले न्यायपालिकाको सीमासमेत आफूभित्र पर्नेगरी व्यवहार गर्न थालेको तथा संवैधानिक निकाय र संसद्लाई समेत नमान्ने प्रवृत्ति देखिएको भन्दै उहाँले यस्तो प्रवृत्तिलाई छुट दिन नहुने बताउनुभयो । प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले सरकारलाई ‘एक्सप्रेस वे’मा गुडिरहेको गाडीसँग तुलना गरेको प्रसंग उल्लेख गर्दै थापाले सरकार तीव्र गतिमा अघि बढ्नसक्ने भए पनि ‘लेन मिच्न’ नपाउने बताउनुभयो । ‘प्रधानमन्त्रीजीले मेरो गाडी एक्सप्रेस वेमा हिँडेको हो भन्नुभयो । मेरो गाडीमा ब्रेक छैन भन्नुभयो । ब्रेक राख्नुस् नराख्नुस् तपाईंको छनोटको विषय हो । तर, स्पिडमा हिँड्ने हो र एक्सप्रेस वेमा जाने हो तर लेनभन्दा बाहिर जान्छु भन्ने तपाईंको छनोटको विषय होइन’, थापाले भन्नुभयो । सरकारले विधिसम्मत प्रक्रियाभन्दा बाहिर जान नपाउने र शक्ति पृथकीकरणको सिद्धान्तलाई तिलाञ्जलि दिन नसक्ने उहाँको भनाइ थियो । एउटै प्रकृतिका घटना पटक–पटक दोहोरिन थाले त्यसलाई संयोग नभई प्रवृत्तिका रूपमा बुझ्नुपर्ने भन्दै थापाले त्यस्तो प्रवृत्तिलाई माफी दिने छुट कांग्रेससँग नरहेको प्रष्ट पार्नुभयो ।

बाह्य शक्तिले खेलेको प्रति चिन्तित छौँ : ज्ञवाली
नेकपा एमालेका नेता प्रदीप ज्ञवालीले गम्भीर राजनीतिक अस्थिरताको समयबाट नेपाल पार भएको बताउनुभएको छ । क्युबामा सम्पन्न कम्युनिष्ट तथा मजदुर पार्टीहरूको २५औँ अन्तर्राष्ट्रिय बैठकलाई सम्बोधन गर्दै नेता ज्ञवालीले राजनीतिक अस्थिरताको समयबाट नेपाल पार भएको बताउनुभएको हो । देशभित्रको असन्तोषलाई उपयोग गरेर बाह्य शक्तिले खेलेको टिप्पणी गर्दै नेता ज्ञवालीले भन्नुभयो, ‘देशभित्रको असन्तोषलाई उपयोग गरेर बाह्य शक्तिहरूले राजनीतिक रूपमा अस्थिरता ल्याउन खोजेकोमा हामी धेरै चिन्तित छौँ ।’