देउवाको एउटा अवसर : वक्तव्य र व्यवहारबीच देखिएको दूरी

काठमाडाैं । पाँच महिनापछि नेपाल फर्किएका नेपाली कांग्रेसका पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवाले जारी गर्नुभएको लिखित वक्तव्यले नेपाली राजनीतिमा नयाँ बहसको सुरुवात गराएको छ। लामो समयपछि स्वदेश फर्किनुभएका देउवाले आफू ‘शक्ति तथा पद प्राप्त गर्न होइन, राष्ट्रिय एकता सुदृढ गर्न’ आएको स्पष्ट पार्दै नेपाली कांग्रेसलाई एकताबद्ध बनाउनुपर्ने तथा अन्य राजनीतिक दलसँग सहमति र सहकार्य आवश्यक रहेको बताउनुभएको थियो ।

राजनीतिक जीवनको लामो अनुभव बोकेका देउवाबाट आएको यो अभिव्यक्तिलाई सामान्य राजनीतिक वक्तव्यका रूपमा मात्र हेर्न मिल्दैन। यसले शक्ति, पद र गुटगत प्रतिस्पर्धाभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय एकता तथा राजनीतिक सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्ने संकेत दिएको देखिन्छ ।

तर, देउवाको वक्तव्य र उहाँ नेपाल फर्किएपछिको प्रारम्भिक व्यवहारबीच भने दूरी देखिएको टिप्पणी हुन थालेको छ ।

नेपाल फर्किएपछि देउवालाई उहाँका समर्थकहरूले नेपाली कांग्रेसको समानान्तर रूपमा खडा गरिएको कार्यालयमा पुर्‍याएका थिए। त्यहाँ उहाँलाई नेपाली कांग्रेसको सभापति लेखिएको कार्यकक्षमा आसिन गराइएको दृश्य सार्वजनिक भयो। यही दृश्यले उहाँको वक्तव्यबाट उत्पन्न सकारात्मक सन्देशमाथि प्रश्न उठाएको छ ।

वर्तमान राजनीतिक तथा संवैधानिक अवस्थाअनुसार देउवा नेपाली कांग्रेसका सभापति हुनुहुन्न। उहाँको आगामी राजनीतिक भूमिका र पार्टी नेतृत्वसँग सम्बन्धित विषयमा भविष्यमा नयाँ परिस्थिति निर्माण हुन सक्ने भए पनि अहिलेको यथार्थ भने यही हो ।

त्यसैले मूल प्रश्न देउवा सभापति बन्नुहुन्छ कि बन्नुहुन्न भन्ने मात्र होइन। प्रश्न उहाँले नेपाल फर्किँदा व्यक्त गर्नुभएको राजनीतिक उद्देश्य र त्यसलाई व्यवहारमा कसरी प्रस्तुत गर्नुहुन्छ भन्ने हो ।

यदि उहाँ वास्तवमै शक्ति र पद प्राप्त गर्न नभई राष्ट्रिय एकता सुदृढ गर्न फर्किनुभएको हो भने, त्यस अभियानको पहिलो आधार नेपाली कांग्रेसभित्रकै एकता र संस्थागत सुदृढता बन्नुपर्ने देखिन्छ ।

राष्ट्रिय एकताको कुरा गर्ने नेताले पहिले आफ्नै राजनीतिक घरभित्रको विभाजन सम्बोधन गर्नुपर्ने हुन्छ। सहमति र सहकार्यको राजनीति अघि बढाउने हो भने त्यसको सुरुवात आफ्नै पार्टीभित्रबाट हुनुपर्ने हुन्छ । त्यस अर्थमा देउवाको राष्ट्रिय भूमिकाको सम्भावना र नेपाली कांग्रेसको आन्तरिक एकता एकअर्काबाट अलग विषय होइनन् ।

व्यवहारबाटै प्रमाणित गर्नुपर्ने चुनौती

राजनीतिमा वक्तव्यको आफ्नै महत्व हुन्छ। तर त्यसको प्रभाव व्यवहारले निर्धारण गर्छ। देउवाले नेपाल फर्किँदा पद र शक्तिभन्दा राष्ट्रिय एकतालाई प्राथमिकता दिनुभएको सन्देश दिनुभएको थियो ।

तर उहाँलाई समानान्तर कार्यालयमा सभापतिको कार्यकक्षमा आसिन गराइएको दृश्यले त्यस सन्देशसँग मेल नखाने राजनीतिक संकेत दिएको छ ।

यसलाई समर्थकहरूको उत्साहका रूपमा मात्र हेरेर पन्छाउन पनि सकिन्छ। तर राजनीतिमा प्रतीकहरूको ठूलो अर्थ हुन्छ । वरिष्ठ नेताको एउटा सार्वजनिक गतिविधिले समेत राजनीतिक सन्देश प्रवाह गरिरहेको हुन्छ ।

त्यसैले देउवाको उक्त दृश्यले स्वाभाविक रूपमा प्रश्न जन्माएको छ- उहाँ साँच्चै पद र शक्तिको दाबीबाट माथि उठेर नयाँ राजनीतिक भूमिकाको खोजीमा फर्किनुभएको हो वा पुरानै नेतृत्वको दाबीलाई निरन्तरता दिन चाहनुभएको हो ?

देउवासँग अझै महत्वपूर्ण राजनीतिक पूँजी छ

देउवासँग लामो राजनीतिक अनुभव छ। नेपालको राष्ट्रिय राजनीतिमा उहाँले लामो समय निर्णायक भूमिका निर्वाह गर्नुभएको छ। सत्ता, संघर्ष, सहमति र असहमतिको लामो यात्राबाट गुज्रिनुभएका देउवाको यही अनुभव अहिले व्यक्तिगत राजनीतिक महत्वभन्दा पनि राष्ट्रिय राजनीतिक उपयोगिताका लागि महत्वपूर्ण हुन सक्छ ।

तर त्यसका लागि उहाँले पदकेन्द्रित राजनीतिबाट भूमिकामुखी राजनीतितर्फ आफूलाई रूपान्तरण गर्नुपर्ने देखिन्छ ।

उहाँले चाहनुभए कांग्रेसभित्रका विभिन्न धारका नेतासँग संवाद सुरु गर्न सक्नुहुन्छ। अविश्वासको वातावरण अन्त्य गर्दै पार्टीलाई संस्थागत रूपमा बलियो बनाउने पहल गर्न सक्नुहुन्छ। आफूलाई कुनै पदको दाबेदारका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभन्दा पार्टी एकताको पक्षमा उभिन सक्नुहुन्छ ।

त्यसपछि मात्र उहाँले राष्ट्रिय राजनीतिमा सहमति, सहकार्य र एकताको व्यापक पहलका लागि आफ्नो भूमिका खोज्न सक्नुहुन्छ ।

कांग्रेसको एकता किन महत्वपूर्ण छ ?

नेपाली कांग्रेस केवल एउटा राजनीतिक दल मात्र होइन, नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिको महत्वपूर्ण संस्था पनि हो। कांग्रेसभित्रको विभाजन वा कमजोरीले पार्टीको आन्तरिक राजनीतिमा मात्र प्रभाव पार्दैन। त्यसको असर राष्ट्रिय राजनीतिको स्थायित्व, लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको विश्वसनीयता र राजनीतिक प्रणालीप्रतिको जनविश्वासमा समेत पर्न सक्छ ।

त्यसैले देउवाको अहिलेको चुनौती व्यक्तिगत राजनीतिक पुनरागमनलाई स्थापित गर्नु मात्र होइन, आफ्नो फर्काइलाई पार्टी एकता र राष्ट्रिय सहमतिको पहलका रूपमा प्रमाणित गर्नु पनि हो ।

उहाँको वक्तव्यले त्यसको सम्भावना देखाएको छ। तर प्रारम्भिक गतिविधिले भने त्यस सम्भावनामाथि प्रश्न खडा गरेको छ ।

अवसर अझै बाँकी छ

यद्यपि प्रारम्भिक एउटा दृश्यले मात्र देउवाको आगामी राजनीतिक भूमिका निर्धारण गर्दैन। उहाँसँग अझै आफ्नो राजनीतिक सन्देशलाई व्यवहारबाट प्रमाणित गर्ने पर्याप्त अवसर छ ।

उहाँले पार्टीभित्र संवादको पहल गर्न सक्नुहुन्छ। विभिन्न धारका नेतासँग भेटेर विश्वासको वातावरण निर्माण गर्न सक्नुहुन्छ । नेतृत्वको दाबीभन्दा संस्थागत एकतालाई प्राथमिकता दिन सक्नुहुन्छ ।

यदि उहाँले यस्तो बाटो रोज्नुभयो भने नेपाल फर्किँदा जारी गर्नुभएको वक्तव्य केवल लिखित अभिव्यक्तिमा सीमित रहने छैन । त्यो उहाँको राजनीतिक जीवनको नयाँ अध्यायको सुरुवात बन्न सक्छ ।

तर वक्तव्यमा ‘पद होइन, राष्ट्रिय एकता’ भन्ने र व्यवहारमा पद तथा नेतृत्वकै प्रतीकलाई अघि सार्ने अवस्था दोहोरिइरह्यो भने उहाँको राजनीतिक सन्देशमाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हुनेछ ।

अन्ततः देउवाका लागि अहिलेको मुख्य प्रश्न उहाँ सभापति बन्ने वा नबन्ने मात्र होइन। प्रश्न उहाँ आफ्नो लामो राजनीतिक अनुभवलाई कुन भूमिकामा प्रयोग गर्न चाहनुहुन्छ भन्ने हो ।

उहाँ पद खोज्ने नेता बन्न चाहनुहुन्छ कि सहमति, एकता र राष्ट्रिय हितका लागि आफ्नोअनुभव प्रयोग गर्ने वरिष्ठ नेता ? उहाँको वक्तव्यले दोस्रो सम्भावनाको ढोका खोलेको छ। अब त्यो ढोकाबाट कुन दिशातर्फ अघि बढ्ने भन्ने निर्णय भने वक्तव्यले होइन, उहाँका आगामी राजनीतिक कदमले गर्नेछन् ।