सम्मानले स्रष्टालाई आफ्नो सिर्जना र योगदानप्रति थप ऊर्जा तथा दायित्वबोध गराउन सक्छ : बैरागी काइँला

नेपाली साहित्यका विराट व्यक्तित्व हुनुहुन्छ बैरागी काइँला अर्थात् तिल विक्रम नेम्वाङ । उहाँलाई नेपाली साहित्यमा कविका रूपमा मात्र चिनेर पुग्दैन । उहाँ कवि हुनुहुन्छ, मुन्धुमका लेखक तथा खेलक हुनुहुन्छ, गीतकार हुनुहुन्छ, साथै भाषा, साहित्य र सामाजिक जागरणका अभियन्ता तथा सामाजिक व्यक्तित्वका रूपमा उहाँको विशिष्ट परिचय छ । उहाँका सिर्जना र कर्मले नेपाली साहित्यसँगै लिम्बु भाषा, साहित्य, संस्कृति र मुन्धुमको अध्ययन–अनुसन्धानमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याएका छन् । काइँलाका नेपाली भाषामा बैरागी काइँलाका कविताहरू (२०३१/०५२) ‘अन्धा मान्छेहरू र हात्ती (२०६८) प्रकाशित छन् । लिम्बु र नेपाली भाषामा लाहादङना सुहाम्फेवा मुन्धुम, पजाइबा मुन्धुम, खाप्पुनामा मेल्लङहाङ्मा र लुप्लिनामा बदन्नामा मुन्धुम, नाम्सामी केशामी मुन्धुम तथा मुजिङ्नामा खेयङ्नामा मुन्धुमलगायत कृति प्रकाशित छन् । त्यस्तै चइत मुन्धुम, तङ्सिङ तक्मा मुन्धुम, ससिक मुन्धुम, मोच मार्ने आख्यान र अनुष्ठान, नाहेन मुन्धुम, सामसोघा मुन्धुम तथा प्रेतात्माको आख्यान र अनुष्ठानलगायत कृतिमार्फत उहाँले मुन्धुमी ज्ञान र परम्परालाई लिखित स्वरूपमा अभिलेखीकरण गर्न महत्त्वपूर्ण काम गर्नुभएको छ । लिम्बु जातिको संस्कार, संस्कृति र धार्मिक–सांस्कृतिक परम्परासँग सम्बन्धित सापोक चोमेन, लिम्बु जातिमा कोख पूजा, महागुरु फाल्गुनन्दका उपदेशहरू तथा सत्यहाङमा पन्थको भजनमालालगायत कृतिले पनि उहाँको अनुसन्धानात्मक तथा सांस्कृतिक योगदानलाई उजागर गर्छन् । सहलेखनमा प्रकाशित लिम्बु व्याकरण (याक्थुङ हुप्पान) र याक्थुङ ह्युप्पान (लिम्बु व्याकरण)ले भाषिक क्षेत्रमा उहाँको योगदान देखाउँछन् । त्यसैगरी किराँत मिक्हन् साम्लो, किरात जागरण गीतको अनुवाद तथा लिम्बु ग्रन्थसूची, लिम्बु भाषा तथा साहित्य विचार, राष्ट्रिय भाषाको कविता सँगालो र सयपत्री तथा लिम्बु लोककथा विशेषांक जस्ता सम्पादित कृतिमार्फत पनि उहाँले भाषा-साहित्यको क्षेत्रमा उल्लेखनीय काम गर्नुभएको छ । कवितादेखि मुन्धुम, गीतदेखि भाषा र संस्कृतिको संरक्षण तथा सामाजिक जागरणसम्म फैलिएको उहाँको लामो यात्राले बैरागी काइँलालाई बहुआयामिक स्रष्टा र अभियन्ताका रूपमा स्थापित गरेको छ । यही बहुआयामिक व्यक्तित्व, सिर्जनशीलता र योगदानका विविध पाटामाथि केन्द्रित रहेर उहाँलाई हालै स्वीकारोक्ति फाउण्डेशनले ६ लाखको पुरस्कार राशिसहित सम्मान गरेको थियो । प्रस्तुत छ, बैरागी काइँलासँग हिमालय टाइम्सका लागि अर्जुन प्रधानले गर्नुभएको संवादको संक्षिप्त अशःं-

यहाँलाई हालै एक विशेष र भव्य समारोहबीच स्वीकारोक्ति फाउण्डेशनले ६ लाखको पुरस्कार अर्पण गरेको छ । यसलाई कसरी हेर्नुभएको छ ?
स्वीकारोक्ति फाउण्डेशनले नेपाली साहित्यको सेवा तथा मुन्धुमको अध्ययन-अनुसन्धानमा योगदान गरेको भन्दै मलाई पुरस्कार राशिसहित सम्मान गरेकोमा कृतज्ञतापूर्वक धन्यवाद दिन चाहन्छु । यो मेरा लागि प्रसन्नताको विषय हो । तर, प्रसन्नतासँगै दायित्वबोध बढेको छ । उमेरको यो अवस्थामा अब कर्तव्यपालन कति गर्नसक्छु भन्ने चिन्ता पनि लागेको छ । संस्थाले नेपाली भाषा-साहित्य, लोकसाहित्य र संस्कृतिमा योगदान गर्ने आख्यानकार, कवि, अन्वेषक तथा चिन्तकलाई ‘स्वीकारोक्ति सिद्धि पुरस्कार’ प्रदान गर्ने परम्परा सुरु गरेको छ । यसअघि प्रख्यात आख्यानकार भारत आसामका लीलबहादुर क्षेत्रीलाई सम्मान गरिएको थियो । उहाँजस्तो नेपाली आख्यान साहित्यको विराट व्यक्तित्वको तुलनामा आफूलाई अकिञ्चन कवि ठान्छु । यस्तो गरिमामय पुरस्कारका लागि योग्य ठान्नु संस्थाको उदारता हो । त्यसका लागि म नतमस्तक र ऋणी छु ।

स्वीकारोक्ति फाउण्डेशनले नेपाली साहित्यको सेवा तथा मुन्धुमको अध्ययन–अनुसन्धानमा योगदान गरेको भन्दै मलाई पुरस्कार राशिसहित सम्मान गरेकोमा कृतज्ञतापूर्वक धन्यवाद दिन चाहन्छु । यो मेरा लागि प्रसन्नताको विषय हो । तर, प्रसन्नतासँगै दायित्वबोध पनि बढेको छ । उमेरको यो अवस्थामा अब कर्तव्यपालन कति गर्नसक्छु भन्ने चिन्ता पनि लागेको छ ।

पुरस्कार प्रदान गर्दा मुन्धुममा तपाईंको योगदानलाई पनि जोडिएको थियो । मुन्धुम र स्वीकारोक्ति दर्शनबीच कस्तो सम्बन्ध देख्नुहुन्छ ?
मुन्धुम दर्शनको सार सृष्टि अर्थात् पृथ्वीलाई सुन्दर बनाउनु हो । सुन्दर नै सत् हो र सत् नै सुन्दर हो भनिएको छ । पृथ्वीलाई सुन्दर बनाउनु भनेको पृथ्वीमाथि सबैको बराबर हक हुनु पनि हो । कसैलाई बहिष्करणमा नपार्नु, अर्थात् सबैले सबैलाई समानरूपमा स्वीकार गर्ने अवस्था निर्माण गर्नु हो । त्यसैले सृष्टिलाई सुन्दर बनाउनुभनेको हामी मानवले पृथ्वीको मान्छे भएर आफ्नो दायित्व पूरा गर्नु पनि हो ।

स्रष्टालाई जीवित अवस्थामै सम्मान गर्नु किन आवश्यक छ ?
यसको उत्तर दिन सजिलो पनि छ र अप्ठ्यारो पनि । तर, जसले सम्मान पाउने हो, उसले आफूले पाएको सम्मानको अनुभूति गर्न पाउनु आफैंमा अर्को ठूलो पुरस्कार हो । जीवित अवस्थामा गरिने सम्मानले स्रष्टालाई आफ्नो सिर्जना र योगदानप्रति थप ऊर्जा तथा दायित्वबोध गराउनसक्छ ।

स्वीकारोक्ति फाउण्डेशनले सुरु गरेको यो पुरस्कारलाई दीर्घकालीन रूपमा कत्तिको अर्थपूर्ण पहल मान्नुहुन्छ ?
विश्वमानव समाजमा शान्ति, स्थिरता र आनन्द ल्याउन तथा पृथ्वीलाई बचाउन स्वीकारोक्ति फाउण्डेशनले सुरु गरेको यो पुरस्कारसहितको सम्मान अभियान दीर्घकालीन रूपमा प्रभावकारी हुने विश्वास छ । यसले सिर्जनशील व्यक्तिलाई प्रोत्साहन गर्नुका साथै स्रष्टा र साधकलाई सकारात्मक सोच तथा सर्वस्वीकार्यताको आचरणतर्फ अभिप्रेरित गर्नेछ । मानवबीच प्रेम, सद्भाव र परस्परको अस्तित्व स्वीकार गर्ने भावनाले भाइचारा, विश्वबन्धुत्व, शान्ति र सद्भाव बढाउन सहयोग गर्नेछ । त्यस अर्थमा यो पुरस्कार केवल व्यक्तिको सम्मानमा सीमित नरही एउटा सकारात्मक सामाजिक तथा मानवीय अभियानका रूपमा अघि बढ्नसक्छ ।

अन्त्यमा, स्वीकारोक्ति दर्शनलाई लिएर नेपाली समाज र विश्वभरका नेपाली समुदायलाई तपाईं के सन्देश दिन चाहनुहुन्छ ?
आजको अशान्त विश्वमा राष्ट्र-राष्ट्रबीच तथा राष्ट्रिय जीवनमा राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक र नैतिक मूल्यमान्यताको अस्थिरताले मानव समाजलाई संकटतर्फ धकेलिरहेको छ । एकअर्काको अस्तित्वलाई अस्वीकार गर्ने प्रवृत्तिका कारण विश्व, राष्ट्र, मानवजाति युद्धोन्मुख र अशान्त बनेका छन् । यस्तो अवस्थामा समाजमा एकअर्काको अस्तित्व र पहिचानलाई स्वीकार गर्न आवश्यक छ । सकारात्मक सोचले नै स्वीकारोक्ति जन्माउँछ । यही सोचको पृष्ठभूमिबाट विकसित स्वीकारोक्ति दर्शनले युद्धोन्मुख र संकटग्रस्त मानव समाज तथा राष्ट्रहरूबीच एकअर्काको अस्तित्व स्वीकार गर्ने संस्कार विकास गर्नसक्छ । अस्तित्वको स्वीकारोक्तिले पारस्परिक विश्वास, शान्ति, सद्भाव र भाइचारा बढाउनेछ । त्यसले मानिसलाई युद्धको त्रासबाट मुक्त भई आनन्द र शान्तिसहित बाँच्न प्रेरित गर्नेछ । त्यसैले मेरो सन्देश स्पष्ट छ, अस्तित्वलाई स्वीकार गरौं, तर अन्यायलाई होइन । विविध विचारलाई सम्मान गरौं, मानव-मूल्य, पीडा, संवेदना र आधारभूत अधिकारमा समानता खोजौं ।