धर्म, संस्कृति र राष्ट्रिय एकता : सामाजिक सद्भाव जोगाउने साझा जिम्मेवारी

नेपाल विविधता नै पहिचान भएको देश हो । यहाँ हिमाल, पहाड र तराईको भौगोलिक विविधतासँगै अनेकौँ भाषा, जातजाति, धर्म, संस्कृति, परम्परा र जीवनशैलीको अद्भूत संगम पाइन्छ । यही बहुलता नेपालको शक्ति हो । यही विविधताले नेपाली समाजलाई सहिष्णु, समावेशी र सहअस्तित्वमा विश्वास गर्ने सभ्यताको रूपमा विश्वसामु परिचित गराएको छ तर पछिल्ला वर्षमा सामाजिक सञ्जाल, राजनीतिक ध्रुवीकरण, अपुष्ट सूचना तथा उक्साहटपूर्ण अभिव्यक्तिका कारण धर्म र संस्कृतिको नाममा समाजमा अनावश्यक द्वन्द्व सिर्जना गर्ने प्रयास देखिन थालेका छन् । यस्तो अवस्था कुनै पनि राष्ट्रका लागि शुभ संकेत होइन ।

नेपालको इतिहास हेर्दा विभिन्न धर्मावलम्बी र समुदायबीच सहअस्तित्वको गौरवशाली परम्परा देखिन्छ । मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद, चर्च र किरात धार्मिक स्थलहरू एउटै समाजमा सम्मानपूर्वक अस्तित्वमा रहनु नेपालको विशिष्ट पहिचान हो । यही विशेषतालाई संरक्षण गर्नु आजको पुस्ताको साझा जिम्मेवारी हो । धार्मिक सहिष्णुता कुनै कमजोरी होइन, यो सभ्य समाजको परिपक्वता हो ।

धर्म र संस्कृति मानिसको आस्था, पहिचान र सभ्यतासँग जोडिएका संवेदनशील विषय हुन् । यिनले समाजलाई जोड्ने काम गर्नुपर्छ, विभाजन गर्ने होइन । नेपालको संविधानले प्रत्येक नागरिकलाई आफ्नो धर्म मान्ने, अभ्यास गर्ने र सांस्कृतिक परम्पराको संरक्षण गर्ने अधिकार दिएको छ । त्यहीसँगै सबै नागरिकले अरूको अधिकारको सम्मान गर्नुपर्ने दायित्व पनि संविधानले नै सुनिश्चित गरेको छ । त्यसैले आफ्नो धार्मिक वा सांस्कृतिक स्वतन्त्रताको प्रयोग गर्दा अर्को समुदायको सम्मान, शान्ति र सामाजिक सद्भावमा असर नपर्ने गरी व्यवहार गर्नु लोकतान्त्रिक समाजको आधारभूत मूल्य हो ।

आजको डिजिटल युगमा सामाजिक सञ्जालले सूचना प्रवाहलाई सहज बनाएको छ तर यसको अर्को पक्ष पनि उत्तिकै गम्भीर छ । अपुष्ट समाचार, सम्पादन गरिएका भिडियो, पुराना घटनालाई नयाँ भनेर प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्ति, घृणा फैलाउने अभिव्यक्ति तथा समुदायबीच अविश्वास बढाउने सामग्री केही क्षणमै लाखौँ मानिससम्म पुग्नसक्छ । यस्ता सामग्रीले समाजमा गलत धारणा निर्माण गर्ने, भावनात्मक उत्तेजना बढाउने र अनावश्यक तनाव सिर्जना गर्ने जोखिम बढाउँछन । त्यसैले कुनै पनि सूचना सत्य हो कि होइन भन्ने पुष्टि नगरी साझा गर्नु आफैँमा गैरजिम्मेवार कार्य हुनसक्छ ।

धर्म र संस्कृतिका नाममा द्वन्द्व सिर्जना गर्ने प्रयास केवल सामाजिक समस्यामात्र होइन, राष्ट्रिय एकतामाथिको चुनौती पनि हो । जब नागरिकहरू एकअर्काप्रति शंका गर्न थाल्छन्, सामाजिक विश्वास कमजोर हुन्छ । सामाजिक विश्वास कमजोर हुँदा विकासका प्रयासहरू प्रभावित हुन्छन्, लगानीको वातावरण बिग्रन्छ, पर्यटनमा असर पर्छ र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पनि देशको छवि प्रभावित हुनसक्छ । त्यसैले सामाजिक सद्भावको रक्षा गर्नु केवल नैतिक जिम्मेवारीमात्र होइन, राष्ट्रिय विकासको आधार पनि हो ।

राज्यको दायित्व यस सन्दर्भमा अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ । शान्ति, सुरक्षा र कानुनको शासन कायम गर्नु सरकारको संवैधानिक जिम्मेवारी हो । यदि कुनै व्यक्ति वा समूहले जानाजानी हिंसा भड्काउने, धार्मिक वा सांस्कृतिक वैमनस्य फैलाउने, समुदायलाई एकअर्काविरुद्ध उक्साउने वा सार्वजनिक शान्तिमा खलल पुर्‍याउने गतिविधि गर्छ भने त्यस्ता कार्य कानुनबमोजिम अनुसन्धान र कारबाहीको विषय बन्नसक्छन् तर यस्तो कारबाही निष्पक्ष, प्रमाणमा आधारित र विधिको शासनअनुसार हुनुपर्छ । कानुन सबैका लागि समान रूपमा लागू हुनु नै लोकतान्त्रिक राज्यको विशेषता हो ।

त्यसैगरी राजनीतिक दल, सामाजिक संघसंस्था, धार्मिक अगुवा, शिक्षक, सञ्चारमाध्यम र नागरिक समाजको भूमिका पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ । उनीहरूले उत्तेजना होइन, संवादको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ । मतभेदलाई द्वन्द्वमा होइन, छलफल र सहमतिमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ । नेपालका विभिन्न समुदायले शताब्दीयौँदेखि एकअर्काका चाडपर्वमा सहभागिता जनाउँदै आएको इतिहास हाम्रो सबैभन्दा ठूलो सामाजिक सम्पत्ति हो । यस परम्परालाई कमजोर पार्ने कुनै पनि गतिविधि दीर्घकालीन रूपमा राष्ट्रहितविपरीत हुनसक्छ ।

सञ्चारमाध्यम र सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताले पनि आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्नुपर्छ । समाचार प्रकाशित वा साझा गर्नुअघि स्रोतको विश्वसनीयता जाँच्ने, भ्रामक शीर्षकबाट प्रभावित नहुने, घृणा फैलाउने सामग्रीलाई प्रोत्साहन नगर्ने र असहमतिलाई सभ्य भाषामा व्यक्त गर्ने संस्कार विकसित गर्न आवश्यक छ । अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता लोकतन्त्रको आधार हो तर त्यससँग जिम्मेवारी पनि जोडिएको हुन्छ । स्वतन्त्रताको प्रयोगले अरूको अधिकार, सम्मान र सार्वजनिक शान्तिलाई हानि पुर्‍याउनु हुँदैन ।

नेपालको इतिहास हेर्दा विभिन्न धर्मावलम्बी र समुदायबीच सहअस्तित्वको गौरवशाली परम्परा देखिन्छ । मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद, चर्च र किरात धार्मिकस्थल एउटै समाजमा सम्मानपूर्वक अस्तित्वमा रहनु नेपालको विशिष्ट पहिचान हो । यही विशेषतालाई संरक्षण गर्नु आजको पुस्ताको साझा जिम्मेवारी हो । धार्मिक सहिष्णुता कुनै कमजोरी होइन, यो सभ्य समाजको परिपक्वता हो ।

राष्ट्रप्रेमको वास्तविक अर्थ कुनै एउटा धर्म, भाषा वा समुदायलाई मात्र माथि राख्नु होइन । साँचो राष्ट्रप्रेम भनेको संविधानको सम्मान गर्नु, सबै नागरिकको समान अधिकार स्वीकार गर्नु, सामाजिक सद्भाव कायम राख्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु, कानुनको पालना गर्नु र देशको समग्र हितलाई प्राथमिकता दिनु हो । देशभक्ति विभाजनबाट होइन, एकताबाट बलियो बन्छ ।

आज आवश्यकता आवेगभन्दा विवेकको, आरोपभन्दा प्रमाणको, घृणाभन्दा सम्मानको र द्वन्द्वभन्दा संवादको छ । कुनै पनि विवादलाई हिंसा वा वैमनस्यतर्फ लैजानुभन्दा कानुनी र लोकतान्त्रिक प्रक्रियाबाट समाधान खोज्नु नै दीर्घकालीन मार्ग हो । समाजका सबै सचेत नागरिकले आफ्नो क्षेत्रबाट सद्भाव, सहिष्णुता, पारस्परिक सम्मान र राष्ट्रिय एकताको सन्देश फैलाउन सके नेपाल अझ सुदृढ, सुरक्षित र समृद्ध बन्नेछ ।

अन्ततः धर्म र संस्कृति मानव सभ्यतालाई समृद्ध बनाउने माध्यम हुन्, समाजलाई विभाजित गर्ने हतियार होइनन् । नेपालको बहुलतामाथि गर्व गर्दै सबै नागरिकले कानुनको सम्मान, जिम्मेवार अभिव्यक्ति, सत्यमा आधारित सूचना र आपसी विश्वासको संस्कृतिलाई प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ । यही मार्गले राष्ट्रिय एकतालाई बलियो बनाउने, लोकतन्त्रलाई सुदृढ गर्ने र भावी पुस्ताका लागि शान्त, समुन्नत तथा समावेशी नेपालको निर्माण गर्ने आधार तयार हुनेछ ।

(चालिसे स्वतन्त्र पत्रकार हुनुहुन्छ ।)