इतिहासले खोजेको अभिभावकत्व

नेपालको राजनीति अहिले केवल सरकार कसले चलाउने भन्ने प्रश्नको वरिपरि सीमित छैन । प्रश्न त्योभन्दा गहिरो छ, देशलाई जोड्ने, समाजलाई आश्वस्त पार्ने र भविष्यप्रति विश्वास जगाउने राजनीतिक अभिभावकत्व कसले दिने ? जनताको मनमा राजनीति र राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको विश्वास कसरी पुनर्निर्माण गर्ने ? र लामो राजनीतिक इतिहास, संघर्ष र अनुभवबाट खारिएका नेताहरूले आफ्नो जीवनको उत्तरार्धमा कुन भूमिका निर्वाह गर्ने ? यही प्रश्नमा नेपाली कांग्रेस र शेरबहादुर देउवाको वर्तमान भूमिकालाई हेर्नुपर्छ ।

नेपाली कांग्रेस नेपालका लागि एउटा सामान्य राजनीतिक दल होइन । यसको इतिहास नेपालको लोकतान्त्रिक संघर्ष, नागरिक अधिकार, राजनीतिक स्वतन्त्रता र राष्ट्रिय राजनीतिका अनेक मोडसँग गाँसिएको छ । राणाशासनविरुद्धको संघर्षदेखि २००७ सालको परिवर्तन, प्रजातन्त्रको पुनःस्थापना, २०४६ सालको जनआन्दोलन, २०६२/०६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलन हुँदै गणतान्त्रिक संविधान निर्माणसम्म नेपाली कांग्रेसले नेपालको राजनीतिक यात्रामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । इतिहासका हरेक चरणमा कांग्रेसको भूमिका एउटै प्रकारको थिएन ? कहिले संघर्षको अग्रभागमा, कहिले सरकारमा, कहिले प्रतिपक्षमा र कहिले परिवर्तनका विभिन्न शक्तिबीच समन्वयकारी भूमिकामा रह्यो तर यसको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक सम्पत्ति भनेको यसको ऐतिहासिक स्मृति र लोकतान्त्रिक वैधता हो ।

त्यसैले नेपाली कांग्रेस कमजोर हुँदा केवल एउटा पार्टी कमजोर हुँदैन, नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार कमजोर हुन्छ । कांग्रेसको आन्तरिक विवाद केवल कांग्रेसको आन्तरिक विषयमात्र होइन, त्यसले राष्ट्रिय राजनीतिको दिशा र स्थायित्वमा पनि प्रभाव पार्छ । यही कारणले आज नेपाली कांग्रेसबाट देशले केवल एउटा चुनाव जित्ने रणनीति होइन, एउटा परिपक्व राजनीतिक अभिभावकत्व खोजिरहेको छ ।

पछिल्ला राजनीतिक आन्दोलनहरूले नेपाली समाजको मनोविज्ञानमा गहिरो परिवर्तन ल्याएका छन् । जनताले अब राजनीतिक दलले के भन्छ भन्नेभन्दा उसले के गर्छ भन्ने हेर्न थालेका छन् । आन्दोलन केवल सरकार परिवर्तनको कारणमात्र हुँदैन यसले समाजको चेतना बदल्छ । नागरिकले आफ्नो अधिकार, आफ्नो शक्ति र आफ्नो अपेक्षालाई नयाँ ढंगले बुझ्न थाल्छ । जब नागरिकले एउटा राजनीतिक शक्तिलाई ठूलो विश्वासका साथ अवसर दिन्छ, त्यो अवसर वास्तवमा नेतृत्वका लागि परीक्षा पनि हुन्छ । आजको नागरिक पहिलेभन्दा धेरै सूचनासम्पन्न छ । उसले नेताको भाषणसँगै उसको व्यवहार पनि हेर्छ । पार्टीको घोषणापत्रसँगै कार्यसम्पादन हेर्छ । संसदको बहससँगै सामाजिक सञ्जालको प्रतिक्रिया पनि पढ्छ । त्यसैले आधुनिक लोकतन्त्रमा राजनीतिक दल वा सरकारको सबैभन्दा ठूलो पुँजी संख्या होइन—जनताको विश्वास हो । इतिहासले दललाई प्रतिष्ठा दिन्छ तर वर्तमानले त्यस प्रतिष्ठाको परीक्षण गर्छ ।

कांग्रेसले नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रामा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको कारण देशका विभिन्न राजनीतिक धारका मानिसहरूले पनि त्यसलाई एउटा संस्थागत राजनीतिक शक्तिका रूपमा हेर्दै आएका छन् । कांग्रेसको लोकतान्त्रिक इतिहाससँग असहमति राख्ने नागरिक पनि संकटको समयमा कांग्रेसले राष्ट्रिय भूमिका खेलोस् भन्ने अपेक्षा राख्न सक्छन् ।

लोकतान्त्रिक यात्रामा दिएको योगदानका कारण विभिन्न राजनीतिक धारका मानिसले पनि नेपाली कांग्रेसलाई एउटा संस्थागत राजनीतिक शक्तिका रूपमा हेर्दै आएका छन् । कांग्रेसको लोकतान्त्रिक इतिहाससँग असहमति राख्ने नागरिक पनि संकटको समयमा कांग्रेसले राष्ट्रिय भूमिका खेलोस् भन्ने अपेक्षा राख्छन् । यही कारणले कांग्रेसका लागि आजको चुनौती सामान्य चुनावी चुनौतीभन्दा ठूलो छ । कांग्रेसले अब आफूलाई केवल कांग्रेसका मतदाताको पार्टीका रूपमा होइन, लोकतान्त्रिक स्थायित्वको एउटा राष्ट्रिय धरोहरका रूपमा पुनःपरिभाषित गर्न सक्नुपर्छ । यसको अर्थ कांग्रेसले आफ्नो पहिचान छोड्नु होइन । बरू आफ्नो ऐतिहासिक पहिचानलाई अझ फराकिलो राष्ट्रिय जिम्मेवारीमा रूपान्तरण गर्नु हो । देशका सबै दलका लागि आशाको धरोहर बन्नसक्ने राजनीतिक संस्कार निर्माण गर्नसक्नु नै कांग्रेसको ऐतिहासिक पुँजीको आधुनिक प्रयोग हुनेछ ।

देउवाः  पदभन्दा अनुभवको प्रश्न 
शेरबहादुर देउवा नेपालको समकालीन राजनीतिका सबैभन्दा लामो अनुभव भएका वर्तमानका नेतामध्ये एक हुनुहुन्छ । उहाँले नेपाली कांग्रेसको नेतृत्व गर्नुभयो, पाँचपटक प्रधानमन्त्री बन्नुभयो र नेपालको राजनीतिक संक्रमणका विभिन्न कठिन चरणहरू प्रत्यक्ष रूपमा व्यहोर्नुभयो । यति लामो राजनीतिक जीवन आफैंमा एउटा ठूलो राजनीतिक विश्वविद्यालय हो । सरकार चलाएको अनुभव, पार्टी सञ्चालनको अनुभव, आन्दोलन र निर्वाचनको अनुभव, अन्तरदलीय सम्बन्धको अनुभव तथा राज्य सञ्चालनका जटिलतासँग प्रत्यक्ष साक्षात्कार, यी सबै कुरा कुनै किताब पढेर प्राप्त हुने ज्ञान होइनन् । यी दशकौंको राजनीतिक यात्राबाट प्राप्त संस्थागत स्मृति हुन् ।

त्यसैले देउवाबाट आज समाजले केवल अर्को राजनीतिक प्रतिस्पर्धाको अपेक्षा गर्नु हुँदैन, उहाँसँग रहेको अनुभवलाई राष्ट्रिय अभिभावकत्वमा रूपान्तरण गर्ने अपेक्षा गर्नुपर्छ । पाँचपटक प्रधानमन्त्री भइसकेको व्यक्तिको राजनीतिक जीवनको अन्तिम अर्थ छैटौं पटक पद प्राप्त गर्नुमात्र हुनसक्दैन । त्योभन्दा ठूलो उपलब्धि आफूले कमाएको अनुभवलाई नयाँ पुस्ताको नेतृत्व निर्माणमा लगाउनु, राजनीतिक विवादमा मध्यस्थता गर्नु र कठिन समयमा समाजलाई जोड्नु हुनसक्छ । यही नै नेतृत्वको परिपक्वताको उच्चतम अवस्था हो ।

अभिभावकत्वको अर्थ पलायन होइन 
अभिभावकत्व भन्नासाथ राजनीतिबाट निवृत्त हुने अर्थ लगाउनु हुँदैन । अभिभावकत्व सक्रिय राजनीतिको अर्को उच्च तह हो । अभिभावक त्यो हो, जसले आफ्नै समूहको हितभन्दा संस्थाको हितलाई माथि राख्छ । जसले आफ्नो समर्थकमात्र होइन, आलोचकलाई पनि सुन्छ । जसले आफूलाई केन्द्रमा राखेर संस्था चलाउँदैन, बरु संस्थालाई केन्द्रमा राखेर आफूलाई भूमिका दिन्छ । वरिष्ठ नेताले हरेक विवादमा आफ्नो पक्ष स्थापित गर्नैपर्छ भन्ने हुँदैन । कहिलेकाहीँ उसको मौनता पनि योगदान हुन्छ । कहिलेकाहीँ उसको एक शब्दले दुई पक्षबीचको दूरी घटाउनसक्छ । कहिलेकाहीँ उसले आफ्नै दाबी केही समयका लागि छोडिदिँदा संस्थाले ठूलो संकटबाट मुक्ति पाउन सक्छ । आज देउवाको राजनीतिक अनुभवलाई यही दृष्टिले हेर्न आवश्यक छ ।

देश राजनीतिक रूपमा संवेदनशील अवस्थामा छ भने उहाँले सरकार, पार्टी, विपक्ष, युवा पुस्ता र नागरिक समाजसँग संवादको पुल बन्न सक्नुहुन्छ । कांग्रेसभित्र नेतृत्व हस्तान्तरणको प्रश्न छ भने उहाँ नयाँ पुस्तालाई आफ्नो राजनीतिक उत्तराधिकारीमात्र होइन, संस्थाको उत्तराधिकारीका रूपमा स्वीकार गर्ने वातावरण निर्माण गर्न सक्नुहुन्छ । त्यो कमजोरी होइन । त्यो परिपक्वता हो ।

पार्टीको संकट संगठनको भन्दा अपनत्वको संकट हो
कुनै पनि पार्टी कार्यालय, झण्डा, विधान र निर्वाचन चिह्नलेमात्र टिक्दैन । पार्टी टिक्छ-कार्यकर्ताको अपनत्वले । कार्यकर्ताले यो मेरो पार्टी हो भन्न छोडेपछि पार्टीको संगठन बाँकी रहन्छ । तर राजनीतिक आत्मा कमजोर हुँदै जान्छ । गुटीय राजनीतिले कार्यकर्तालाई म कसको पक्षमा ? भन्ने प्रश्नमा पुर्‍याउँछ । परिपक्व राजनीतिले उसलाई हामी सबै मिलेर पार्टीलाई कहाँ पुर्‍याउने ? भन्ने प्रश्नमा पुर्याउँछ । नेपाली कांग्रेसले आज यही परिवर्तन गर्नुपर्नेछ । वरिष्ठ नेतृत्वको अनुभव, वर्तमान नेतृत्वको ऊर्जा र नयाँ पुस्ताको आकांक्षाबीच पुल निर्माण गर्न सकियो भने कांग्रेसको पुनर्जागरण सम्भव छ तर त्यसका लागि नेतृत्व संघर्षलाई अस्तित्वको युद्ध होइन, पुस्तान्तरणको लोकतान्त्रिक प्रक्रिया बनाउनु आवश्यक छ । कार्यकर्तालाई आदेश होइन, अपनत्व चाहिएको छ । निर्णय सुनाइदिने नेतृत्व होइन, निर्णयमा सहभागी गराउने नेतृत्व चाहिएको छ ।

असन्तुष्टिले वितृष्णा न होस् 
राजनीतिप्रतिको असन्तुष्टि लोकतन्त्रको खतरा होइन । असन्तुष्ट नागरिक विकल्प खोज्छ तर असन्तुष्टि वितृष्णामा बदलियो भने नागरिकले विकल्प खोज्न पनि छोड्नसक्छ । यो सरकार असफल भयो भन्ने निष्कर्ष लोकतान्त्रिक हो तर कुनै सरकार पनि सफल हुँदैन भन्ने निष्कर्ष लोकतन्त्रप्रतिको विश्वासको संकट हो । यो नेता गलत भयो भन्ने लोकतान्त्रिक आलोचना हो तर सबै नेता उस्तै हुन् भन्ने सामूहिक निष्कर्ष राजनीतिक वितृष्णाको संकेत हो । त्यसैले कांग्रेसजस्ता ऐतिहासिक दलको भूमिका आज झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छ । उसले जनतालाई फेरि राजनीति सम्भव छ भन्ने विश्वास दिलाउनुपर्छ । लोकतन्त्रबाट परिणाम आउनसक्छ भन्ने प्रमाण दिनुपर्छ । नेतृत्व व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठ्नसक्छ भन्ने उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।

सुपर लिडर होइन, सुपर सिस्टम 
नेपालको समस्या एउटा महान् नेता नहुँदामात्र भएको होइन । समस्या संस्थाहरू कमजोर हुँदा पनि भएको हो । व्यक्ति शक्तिशाली भयो भने व्यवस्था चल्ने र व्यक्ति कमजोर भयो भने व्यवस्था कमजोर हुने अवस्था लोकतन्त्रको दीर्घकालीन समाधान होइन । हामीलाई अब त्यस्तो प्रणाली चाहिन्छ जहाँ प्रधानमन्त्री परिवर्तन हुँदा राज्यको नीति नढलोस् । पार्टी सभापति परिवर्तन हुँदा संगठन नटुटोस् । सरकार परिवर्तन हुँदा प्रशासन नहल्लियोस् । नेतृत्व परिवर्तन हुँदा विकासका राष्ट्रिय प्राथमिकता नफेरिऊन् । यसका लागि निष्पक्ष कर्मचारी प्रशासन, व्यावसायिक प्रहरी, स्वतन्त्र न्यायपालिका, सक्षम निर्वाचन प्रणाली, पारदर्शी राजनीतिक दल, आन्तरिक लोकतन्त्र र परिणाममुखी सार्वजनिक प्रशासन आवश्यक छन् । देउवाजस्ता अनुभवी नेताको ऐतिहासिक भूमिका यही प्रणाली निर्माणमा पनि हुनसक्छ । आफूले भोगेको राजनीतिक अनुभवलाई संस्थागत सुधारमा रूपान्तरण गर्नु उहाँको राजनीतिक जीवनको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण योगदान बन्नसक्छ ।

फेस सेभिङ होइन, फ्युचर सेभिङ
नेपालको राजनीतिले एउटा कठोर निर्णय गर्नुपर्ने समय आएको छ, हामी आफ्नो विगतको प्रतिष्ठा जोगाउन चाहन्छौं कि देशको भविष्य ? राजनीतिक जीवनमा हरेक नेताले कुनै न कुनै चरणमा यो प्रश्नको सामना गर्नुपर्छ । म सही थिएँ प्रमाणित गर्नु एउटा उपलब्धि हुनसक्छ तर मेरोपछि आउने नेतृत्व अझ राम्रो होस् भन्ने वातावरण निर्माण गर्नु अझ ठूलो उपलब्धि हो । राजनीतिक महानता सधैं जितेरमात्र प्राप्त हुँदैन । कहिलेकाहीँ आफूले जित्न सक्ने ठाउँमा पनि संस्थाको भविष्यका लागि पछि हट्नसक्नु महानता हो ।

नयाँ नेतृत्व प्रतिस्थापन होइन, निर्माण हो
देशले नयाँ नेतृत्व खोजिरहेको छ । तर नयाँ नेतृत्व पुरानालाई गाली गरेरमात्र जन्मिँदैन । नेतृत्व निर्माण गर्नुपर्छ । स्थानीय तहबाट, विद्यार्थी राजनीतिबाट, सामाजिक अभियानबाट, उद्यमशीलताबाट, नीति निर्माणबाट, संसद्बाट र जनतासँगको निरन्तर सम्बन्धबाट । नयाँ पुस्ताले केवल नाराबाजी होइन, अर्थतन्त्र बुझ्नुपर्छ । उत्पादन, रोजगारी, प्रविधि, ऊर्जा, कृषि, उद्योग, पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र भू-राजनीति बुझ्नुपर्छ । संविधान र सार्वजनिक प्रशासन बुझ्नुपर्छ । पुरानो पुस्ताले नयाँ पुस्तालाई केवल पद हस्तान्तरण होइन, अनुभव हस्तान्तरण गर्नुपर्छ र नयाँ पुस्ताले पुरानो पुस्ताबाट पदमात्र होइन, राजनीतिक संस्कार सिक्नुपर्छ । यही सम्बन्धले पुस्तान्तरणलाई संघर्षबाट निरन्तरतामा बदल्न सक्छ ।

अन्तिम प्रश्न : इतिहासले देउवालाई के सम्झनेछ ?
शेरबहादुर देउवाको राजनीतिक जीवनलाई इतिहासले अनेक कोणबाट मूल्यांकन गर्नेछ । उहाँका सफलता, कमजोरी, निर्णय, विवाद र उपलब्धि सबै इतिहासका विषय बन्नेछन् तर इतिहासको एउटा अर्को प्रश्न पनि हुनेछ, दीर्घ राजनीतिक यात्राको अन्तिम चरणमा उहाँले आफ्नो अनुभवलाई कसरी प्रयोग गर्नुभयो ? यदि उहाँले फेरि पदको प्रतिस्पर्धाभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय अभिभावकको भूमिका निर्वाह गर्न सक्नुभयो भने त्यो उहाँको राजनीतिक जीवनको अर्को महत्त्वपूर्ण अध्याय बन्नसक्छ । कांग्रेसभित्रका विभिन्न धारलाई जोड्ने, नयाँ नेतृत्वलाई ठाउँ दिने, पार्टीलाई गुटभन्दा माथि उठाउने, लोकतान्त्रिक संस्थाहरूलाई बलियो बनाउने र संकटका बेला सबै पक्षसँग संवाद गर्ने भूमिका उहाँले निर्वाह गर्न सक्नुहुन्छ । त्यसले केवल देउवालाई सम्मानित बनाउने होइन, नेपाली कांग्रेसलाई पनि नयाँ राजनीतिक उचाइ दिनसक्छ ।

कांग्रेसले पनि बुझ्नुपर्छ, उसको भविष्य केवल अर्को निर्वाचनको परिणाममा छैन । उसको भविष्य उसको इतिहासलाई वर्तमानको जिम्मेवारीमा बदल्नसक्ने क्षमतामा छ । आज नेपाललाई अर्को गुट अर्को व्यक्ति पूजा चाहिएको छैन । नेपाललाई नयाँ राजनीतिक संस्कार चाहिएको छ । त्यस्तो संस्कार, जहाँ नेतृत्व पदबाट भूमिकामा रूपान्तरण होस्, गुटबाट संस्थामा रूपान्तरण होस्, भाषणबाट परिणाममा रूपान्तरण होस्, व्यक्ति पूजाबाट प्रणालीमा रूपान्तरण होस् र राजनीतिक प्रतिस्पर्धाबाट राष्ट्रिय जिम्मेवारीमा रूपान्तरण होस् ।

जनताले आन्दोलनबाट प्रश्न उठाइसकेका छन् । जनताले निर्वाचनबाट आफ्नो विश्वास पनि व्यक्त गरिसकेका छन् । अब राजनीतिक नेतृत्वको पालो हो । नेपाली कांग्रेसको पालो हो र शेरबहादुर देउवाजस्ता अनुभवी नेताहरूको पनि पालो हो, आफूले प्राप्त गरेको राजनीतिक जीवनको पुँजीलाई अर्को पदका लागि होइन, अर्को पुस्ता र अर्को नेपालको निर्माणका लागि प्रयोग गर्ने । ठूलो नेता त्यो होइन, जो सधैं अगाडि उभिइरहन्छ । ठूलो नेता त्यो हो, जसले आफू अगाडि हुँदा देशलाई नेतृत्व गर्छ, आफू पछाडि हुँदा देशलाई जोड्छ । नेपाललाई आज यस्तै अभिभावकत्व चाहिएको छ । इतिहासले यही प्रश्न सोध्नेछ, जनताले दिएको विश्वासलाई नेतृत्वले आफ्नो पद जोगाउन प्रयोग गर्‍यो कि राष्ट्रको भविष्य जोगाउन ?

(लेखक अर्याल नेपाली कांग्रेसका युवा नेता तथा जय नेपाल फाउण्डेशनका अध्यक्ष हुनुहुन्छ ।)