नदी, जीवन र प्रकोप

हालै भोटेकाशीमा गएको बाढीले रसुवा, नुवाकोट, धादिङलगायतका स्थानमा क्षति गरेको दृश्यले धेरै कुरामा सोच्न बाध्य पारेको छ । जीवनचक्रलाई कसरी व्यवस्थित बनाउने भन्ने विषय आज सोचनीय बन्न पुगेको छ । अपूरणीय क्षति भइसकेको छ । वर्तमानमा उद्धार र राहत नै प्राथमिकतामा हुनुपर्दछ । यसका साथै अन्य विषयवस्तु पनि सामा जोडिन पुग्दछन् । नदी जीवनका साथै प्रकोपको एक कारण पनि बन्न पुगेको छ । कसैको दोषभन्दा पनि प्रकृतिसँग बाँच्न सिक्नु र सक्नुपर्ने परिस्थिति आइपुगेको छ । सबै कुरा हाम्रा हातमा र वशमा छैनन् । यत्न हुनुपर्ने भएको पनि छ । र पनि धेरै धनजनको क्षति हुन पुगेको छ ।

सधैँ नदीले जीवनमात्र दिँदैन कहिलेकाहिँ लिने पनि गर्दछ । जस्तो कि वर्तमानमा घटना घट्न पुग्यो । यसैले नदीका यावत् विषयमा पनि सोच्नुपर्ने, खोज अनुसन्धान गर्नुपर्ने र यस्ता परिस्थिति पनि सामना गर्नसक्ने सामर्थ्य जुटाउनुपर्ने भएको छ । पञ्चतत्त्वमध्येको एक जल जीवन हो । हरेक सजीव प्राणीलाई जल वा पानी अपरिहार्य छ । पानीको स्रोत विना मानव बस्तीको परिकल्पना त झनै गर्न सकिन्न । पानी नै अन्न बालीलगायत जीवन चलाउने मूल आधार हो । हाम्रा पूर्खाले पनि पानीको स्रोत खोज्दै, नदी किनारका छेउमा बस्ती बसालेकै हुन् । पानीको भरपर्दो स्रोत नदी हो । यसैले त विश्वमा पनि नदीका सभ्यता परिचित पाइन्छन् । मानव वस्तीको आरम्भ पनि नदी किनारबाट नै भएको पाइन्छ ।

हाम्रा बस्ती विकास, भौतिक पूर्वाधार, प्राकृतिक जोखिमलगायतका अनेक विषयवस्तु वर्तमानमा सोचनीय बन्न पुगेका छन् । जीवनका यावत् पक्ष संघर्षदायी नै छन् । हिमालमा हिँउपहिरो, पहाडमा पहिरो, नदी किनारमा बाढीको प्रकोप, समथरमा डुबानको समस्या अनि सबै हुँदाहुँदै पनि भूकम्पका झड्काले पनि अनेक विषयमा सोच्न बाध्य बनाएका छन् ।

नदीबाट नै मानवीय सभ्यता उदाएका छन् । नदी जीवन हो यसैले यस्ता सभ्यताको विकास इतिहासमा भएको पाइन्छ । आवश्यकताले नै समीपमा लैजाने गर्दछ तर नदीको सधैँ एउटै स्वरूप हुँदैन । विशेषगरी हिमस्रोत भएका नदीको जोखिम अधिक नै रहने गर्दछ । वर्तमानको बदलिँदो पर्यावरण, जसले वरफ पग्लने अनि अनेक प्रकारका दुर्घना हुने गरेका पाइन्छन् । भारतमा पनि केही समयअघि यस्तै घटना घटेको थियो । जसले नदी र जीवनको सम्बन्ध नजिकको भए पनि भौतिक दूरी सधैँ विचारणीय बन्न पुगेको देखिन्छ । यसका साथै भौगर्भिक र भूअवस्थितिले पनि यस्ता विषयमा सोच्नुपर्ने परिस्थितिको सिर्जना भएको छ ।

हाम्रा बस्ती विकास, भौतिक पूर्वाधार, प्राकृतिक जोखिमलगायत अनेक विषयवस्तु वर्तमानमा सोचनीय बन्न पुगेका छन् । जीवनका यावत् पक्ष संघर्षदायी नै छन् । हिमालमा हिँउपहिरो, पाहाडमा पहिरो, नदी किनारमा बाढीको प्रकोप, समथरमा डुवानको समस्या अनि सबै हुँदाहुँदै पनि भूकम्पका झड्काले पनि अनेक विषयमा सोच्न बाध्य बनाएका छन् । जसरी पनि यही प्रकृतिको काखमा बाँच्नुपर्ने बाध्यता छ । यसबाट हामी विमुख हुँन सक्दैनौँ । यसैले यस्ता विषयवस्तुलाई सामना गर्नसक्ने सामर्थ्य जुटाएर रहनु, सुरक्षाका साथ रहनु नै उत्तम विकल्प हुनसक्छ ।

मूलतः वर्तमानमा एक भौतिक पूर्वाधारले अर्को पूर्वाधारमा क्षति पुर्याएको दृश्य देखियो । एउटा पुल बगेर अर्को पुलमा क्षति पुर्‍याउने परिदृश्यले पुल संरचनाका निर्माणमा पनि सुरक्षा उपाय थप्नुपर्ने देखिएको छ । जसका विषयमा पनि खोज अनुसन्धान आवश्यक रहेको देखिन्छ । भत्किएको पुल पनि कुनै डोरी वा कुनै माध्यमले किनारामा मात्रै बसेकोखण्डमा पनि अर्को संरचनामा क्षति हुने थिएन होला । हुन त अकल्पनीय घटनाले नै यस्तो हुनपुग्यो । जहाँसम्म नदी पुग्छ भन्ने परिकल्पना थिएन त्यो भन्दा पनि माथि पुगेको दृश्यले यस विषयमा सोच्न बाध्य बनाएको छ । शक्तिसम्पन्न देशले त यस विषयमा सामाना गर्ने सामर्थ्य पाएका छैनन् ।

नदी जीवन हुन् । विद्युतका स्रोत हुन् । सिँचाइका माध्यम हुन् । जसबाट हाम्रा आवश्यकता पूरा हुन्छन् । यसैले त हाम्रो अस्तित्वि पनि विद्यमान छ । यदि नदी नहुने भए हाम्रा भरपर्दा पानीका स्रोत हराउँछन् । जल संकटले खाद्यलगायत मानवीय अस्तित्वलाई नै धरापमा पार्नसक्ने हुन्छ । नदीले नै समग्र पर्यावरणलाई जीवनन्त बनाएका छन् ।

घटनाले अधिक क्षति नै गरिरहेको छ । र पनि यस विषयमा खोज अनुसन्धान भने आवश्यक नै रहन्छ । कतिपय देशमा समुद्रभन्दा तल्लो सतहमा पनि बस्ती बसाएका उदाहरण पाइन्छन् । खोज अनुसन्धानबाट नै नयाँ उपाय मिल्छन् । यसैले यस्ता विषय पनि अध्ययन अध्यापनमा समावेश गर्नुपर्दछ । देख्नेलाई त परबाट देखिन्छ । उद्धारमा खट्ने अहोरात्र खटि नै रहनुभएको छ । आज सामाजिक सञ्जालमा सघन समाचार मिल्छन् भोलिबाट क्रमशः पातलिँदै जान्छन् । वास्तविक पीडा त भोग्नेलाई नै हुन्छ । एउटा सृष्टिको विनाश, स्वकीय जनको वियोग अत्यन्त मर्माहत हुन्छ । जीवनभरको लगानी लाएका सम्पूर्ण संरचना ध्वस्तु हुनु, आफन्तको वियोग थपिनु, भौतिक एवं आर्थिक रूपमा पनि शून्य हुँदै गर्दाका पीडा वर्णन गर्नेलाई भन्दा पनि भोग्नेलाई अधिक हुने गर्दछन् ।

यसैले यस अवस्थामा एक अर्कामा सहयोगी हात फैलाउनु आवश्यक हुन्छ । प्रकृतिमाथि कसैको पनि विजय हुँदैन । प्रकृतिले दिएका पीडालाई पनि सहन गर्नुको विकल्प रहँदैन । सबैले साथ दिएर दुःखमा एकले अर्काको साहार बन्न सक्नुपर्दछ । विपत्ति कसलाई कतिखेर पर्छ भन्ने कुनै निश्चित हुँदैन । यसैले सबैले साथ र सहयोग गर्न सक्नुपर्दछ । समय सधैँ एउटै रहरँदैन । समयका पालुवा नयाँ तरिकाले आउने गर्दछन् । र पनि नदी किनारका बस्तीको विषय सोचनीय नै देखिन्छ । बढ्दो वातावरणीय प्रतिकूल प्रभावले भोलि यस्ता अन्य परिस्थिति नआउलान् भन्न सकिँदैन । प्रकृतिका रौद्र रूपलाई पनि समाना गर्नसक्ने भौतिक सामर्थ्य अब आवश्यक देखिन्छ । भौगर्भिक अवस्थाको मिहिन अध्ययन अनुसन्धान हुनुपर्दछ । नदी किनारलाई थप व्यवस्थित बनाउनुपर्दछ । निश्चित दूरीमा रही उपयोग गर्दा अधिक क्षतिबाट बँच्न सकिन्छ ।

नदी जीवन हुन् । विद्युतका स्रोत हुन् । सिँचाइका माध्यम हुन् । जसबाट हाम्रा आवश्यकता पूरा हुन्छन् । यसैले त हाम्रो अस्तित्वि पनि विद्यमान छ । यदि नदी नहुने भए हाम्रा भरपर्दा पानीका स्रोत हराउँछन् । जल संकटले खाद्य लगायत मानवीय अस्तित्वलाई नै धरापमा पार्नसक्ने हुन्छ । नदीले नै समग्र पर्यावरणलाई जीवनन्त बनाएका छन् । यसैले नदी दोषीभन्दा पनि नदीको व्यवस्थान, तदनुसाको सुरक्षा अवलम्बन पक्ष भने कमजोर मान्नुपर्ने हुन्छ । विशेष गरी बस्ती विकासमा पनि समग्र पक्षको अध्ययन गरेरमात्र अघिबढ्दा थप प्रभावकारी हरने थियो ।

भन्ने र गर्ने कुरा निकै फरक हुन्छन् र पनि जोखिमको पूर्वानुमान गरेर तदनुसाको भौतिक व्यवस्थापन गर्दा भने अधिक क्षति व्यहोर्नु पर्दैन । आवश्यक समयमा यस्ता कुरामा केन्द्रित हुन सक्नुपर्दछ । मूलतः त्यो प्रभाविता बस्ती र जीवनलाई सबल तुल्याउनुपर्दछ । यसका साथै क्षेत्र पहिचनन गरी तदनुसाको व्यवस्थापनमा लागि पर्नु आवश्यक देखिन्छ । नदी जीवन हो । यसैले नदीजन्य प्रकोपलाई पनि सामाना गर्नसक्ने सामर्थ्यको विकास गर्नुपर्ने देखिन्छ ।