विपत्, बेपत्ता र मानवीय उत्तरदायित्व

म अहिले नेपालमा छैन । घरदेशदेखि प्रदेशमा बसेर नेपाली सञ्चारमाध्यम, सरकारी निकायबाट सार्वजनिक भएका सूचना, घटनास्थलबाट आएका दृश्य, उद्धारसम्बन्धी विवरण र पीडित परिवारका अभिव्यक्तिहरू पछ्याउँदै यो लेख तयार गर्दैछु । त्यसैले यहाँ उल्लेख भएका मिति, तथ्य र घटनाक्रम विभिन्न समयमा सार्वजनिक भएका विवरणमा आधारित छन् । विपत्का बेला मृतक, बेपत्ता, उद्धार र क्षतिसम्बन्धी तथ्यांक अद्यावधिक भइरहने हुँदा केही विवरणमा अन्तर देखिनसक्छ । यो प्रत्यक्ष घटनास्थल रिपोर्टिङ होइन, उपलब्ध सूचना, दृश्य र मानवीय सरोकारलाई आधार बनाइएको लेख हो । तर, दूरी केवल भूगोलको विषय हो । दुःखको दूरी हुँदैन ।

नेपालमा बाढी आउँदा, पहिरो खस्दा वा कुनै बस्ती अचानक विपत्तिमा पर्दा परदेशमा रहेका नेपालीका लागि त्यो समाचारमात्र रहँदैन । त्यो आफ्नै गाउँको बाटो बगेको खबरजस्तो लाग्छ । कुनै टेलिफोन नउठ्दा आफन्तको चिन्ता थपिन्छ । सामाजिक सञ्जालमा बेपत्ताको सूची देख्दा परिचित नाम पो परेको छ कि भन्ने त्रास पैदा हुन्छ । हजारौं माइल टाढा बसेको मानिसको शरीर जहाँ भए पनि मन भने उद्धारको प्रतीक्षामा रहेको परिवार, नदीकिनारमा खोजी गरिरहेका सुरक्षाकर्मी र अस्थायी शिविरमा बसेका विस्थापित नागरिकसँग पुगिसकेको हुन्छ ।

मानवीयता कुनै पनि समाजको नैतिक पुँजी हो । विपत्का बेला समाजको वास्तविक शक्ति प्रायः आर्थिक हैसियतले होइन, सहानुभूति र साझेदारीको क्षमताले देखिन्छ । शरणार्थी बस्तीका मानिसहरू आफैं विस्थापन, अनिश्चितता, सीमित अवसर र पहिचानसम्बन्धी जटिलता बोकेर बाँचिरहेका हुनसक्छन् । तर, आफ्नै जीवनमा अभाव भएर पनि अरूको पीडा सुन्नसक्ने क्षमता उनीहरूमा जीवित छ । यही

विपत् प्राकृतिक घटनामात्र होइन । यसले परिवारको संरचना, स्थानीय अर्थतन्त्र, सामाजिक सम्बन्ध, मानसिक स्वास्थ्य र राज्यप्रतिको नागरिक विश्वासलाई एकैपटक असर पुर्‍याउँछ । बाढीले घर बगाउँदा केवल इँटा, ढुंगा र काठ बग्दैन, परिवारको स्मृति, वर्षौंको मिहिनेत, जीविकाको आधार, बालबालिकाको पढाइ र भविष्यप्रतिको भरोसा बग्छ । भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीले यही यथार्थलाई फेरि कठोर रूपमा उजागर गरेको छ । फरक-फरक निकाय र सञ्चारमाध्यमका विवरणमा मृतक, बेपत्ता र प्रभावित व्यक्तिको संख्या केही फरक देखिए पनि क्षतिको मानवीय आयाम एउटै छ, असंख्य परिवार आज पनि आफ्नो जीवनको सामान्य लयमा फर्कन संघर्षरत छन् ।
विपत्का समाचारमा ‘बेपत्ता’ शब्द प्रायः एउटा संख्याका रूपमा आउँछ । यतिजना बेपत्ता, यतिजनाको उद्धार, यतिजनाको शव फेला । तर, प्रत्येक बेपत्ता व्यक्ति एउटा तथ्यांकमात्र होइन । उनी कसैका बुबा-आमा, छोरा-छोरी, जीवनसाथी, दाजु-बहिनी, साथी, शिक्षक, सहकर्मी वा परिवारको मुख्य आयस्रोत हुन सक्छन् ।

बेपत्ता व्यक्तिको खोजीमा बसेको घरमा समय सामान्य रूपमा चल्दैन । त्यहाँ घडी चल्छ, तर प्रतीक्षा अझै भारी हुन्छ । फोन बज्दा सबैको ध्यान त्यतैतिर जान्छ । अस्पताल, प्रहरी चौकी, राहत शिविर र नदीकिनारसम्म खोजी गरिन्छ । कतै भेटिएको शवको विवरण सुन्दा पनि मन डर र आशाबीच अल्झन्छ, आफ्नो मान्छे हो कि होइन ?

बेपत्ता हुनु मृत्युको पुष्टि होइन । तर, बेपत्ता हुनुभनेको परिवारको जीवनलाई अनिश्चितताको लामो गल्छेडोमा राखिनु हो । मृत्युको पीडा गहिरो हुन्छ, तर बेपत्ताको पीडामा शोकसँगै अनुत्तरित प्रश्न र नटुटेको आशा पनि जोडिन्छ । यही कारणले विपत्पछि बेपत्ता परिवारको पीडालाई केवल राहतको सूचीमा सीमित राख्न मिल्दैन ।

रसुवाको भोटेकोशी बाढीपछि सार्वजनिक भएको चण्डिका श्रेष्ठको घटना यस सन्दर्भमा असाधारण भए पनि अत्यन्त गहिरो मानवीय अर्थ बोकेको छ । घर बगाएपछि उहाँ बेपत्ता हुनुभयो । परिवारले धेरै दिनसम्म उनको खोजी गर्‍यो । कुनै ठोस सूचना नपाएपछि उनी जीवित नरहेको अनुमानमा परिवारले कुशको शव बनाएर काजकिरियाको प्रक्रिया सुरु गरेको थियो । तर, बाढी आएको एघारौं दिनमा उनी जीवितै फेला पर्नुभयो र उद्धारपछि उपचारका लगियो । यो घटना केवल चमत्कारको शीर्षकमा सीमित हुनुहुँदैन । यसले विपत् व्यवस्थापन, उद्धार प्रणाली र बेपत्ता परिवारको अधिकारसँग जोडिएको एउटा गम्भीर प्रश्न उठाएको छ जब भग्नावशेष, अस्थायी आश्रय वा सम्पर्कविहीन अवस्थाबाट एघारौं दिनमा पनि मानिस जीवित भेटिनसक्छ भने, बेपत्ताको खोजीमा अन्तिम निष्कर्षमा पुग्न हामी कति सावधान छौं ?

यो प्रश्न शोकमा रहेका परिवारमाथि प्रश्न उठाउनका लागि होइन । कुशको शव बनाएर किरिया बस्न बाध्य परिवारको निर्णय उनीहरूको स्वेच्छा वा आशा त्यागेको परिणाम मात्र होइन त्यो सूचना अभाव, लामो प्रतीक्षा, सामाजिक दबाब र असह्य परिस्थितिले जन्माएको विवशता हो । तर, यही विवशताले राज्य र उद्धार संयन्त्रको जिम्मेवारीलाई अझ स्पष्ट बनाउँछ । खोजीको अवधि होइन, खोजीको उत्तरदायित्व विपत्का बेला खोजी तथा उद्धारका प्रारम्भिक घण्टा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छन् । तर, प्रारम्भिक समय बितेपछि खोजीको संवेदनशीलता कम हुनुहुँदैन । विशेषतः बाढी, पहिरो र भग्नावशेषमा मानिस कहाँ पुगेका हुनसक्छन्, कसरी सम्पर्कविहीन बनेका हुनसक्छन् वा कुन अस्थायी स्थानमा आश्रय लिएका हुनसक्छन् भन्ने कुरा तत्काल अनुमान गर्न सजिलो हुँदैन ।

कुशको शव : विवशताको भाषा
शव नभेटिँदा कुशको शव बनाएर अन्त्येष्टि वा काजकिरिया गर्नु हाम्रो सामाजिक तथा धार्मिक व्यवहारको एउटा पीडादायी यथार्थ हो । यसलाई केवल परम्परा भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन । यस्तो संस्कारको पछाडि एउटा परिवारले अन्तिमसम्म बोकेको आशा, खोजीका क्रममा बिताएका दिनहरू, प्रशासनिक प्रक्रियाको अन्योल र सामाजिक दबाब पनि हुन्छ ।

कुशको शव बनाउनुभनेको परिवारले आफ्नो प्रियजनको मृत्यु सहजै स्वीकार गरेको घोषणा होइन । धेरैपटक त्यो परिस्थितिले थोपरेको निर्णय हुन्छ जहाँ प्रमाण अधुरो हुन्छ, तर जीवनलाई कुनै न कुनै दिशामा अगाडि बढाउनुपर्ने बाध्यता हुन्छ ।

यस्तो अवस्थामा पत्रकारिताको जिम्मेवारी महत्त्वपूर्ण हुन्छ । पीडितको रोदनलाई सनसनी बनाउनु पत्रकारिता होइन । क्यामेराको अगाडि परिवारको निजी शोकलाई दोहोर्‍याएर प्रदर्शन गर्नु संवेदनशीलता होइन । विपत्को रिपोर्टिङले पीडितको अनुमति, मर्यादा र गोपनीयताको सम्मान गर्नुपर्छ । मृतक र बेपत्ता व्यक्तिलाई संख्या होइन, नागरिकका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ । साथै, विपत्को दृश्यसँगै त्यसको कारण, तयारी, राज्यको जिम्मेवारी, राहतको पहुँच र पुनर्निर्माणको न्यायबारे पनि प्रश्न उठाउनुपर्छ । मानवीय पत्रकारिता आँसु देखाएर समाप्त हुँदैन, यसले आँसु किन आए, कसले सुन्नुपर्छ र न्यायपूर्ण पुनःस्थापनाका लागि के हुनुपर्छ भन्ने प्रश्न उठाउँछ ।

शरणार्थी बस्तीबाट आएको नैतिक आह्वान
विपत्का बेला समाजको वास्तविक शक्ति प्रायः आर्थिक हैसियतले होइन, सहानुभूति र साझेदारीको क्षमताले देखिन्छ । शरणार्थी बस्तीका मानिसहरू आफैं विस्थापन, अनिश्चितता, सीमित अवसर र पहिचानसम्बन्धी जटिलता बोकेर बाँचिरहेका हुनसक्छन् । तर, आफ्नै जीवनमा अभाव भएर पनि अरूको पीडा सुन्नसक्ने क्षमता उनीहरूमा जीवित छ । यही मानवीयता कुनै पनि समाजको नैतिक पुँजी हो ।

शरणार्थी बस्तीका सचिव सञ्चहाङ सुब्बाले व्यक्त गरेको भनाइ, ‘ब्यांक खाता छैन, तर बस्तीभित्र मन छ हामी हजुरहरूको आँसु पुस्न आउँदछौं, सरकार’ विपत्को क्षणमा उठेको एउटा गम्भीर मानवीय सन्देश हो । यो भनाइले पैसा नभएको स्वीकार गर्छ, तर मानिसभित्रको करुणा सकिएको छैन भन्छ । औपचारिक शक्ति वा ठूलो स्रोत नभए पनि दुःखमा साथ दिन सकिन्छ भन्छ । र, विपत्ले सबैभन्दा बढी प्रभावित मानिससँग राज्यले संवेदनशीलतापूर्वक उभिनुपर्छ भन्ने नैतिक आग्रह पनि गर्छ ।

मानवीय सहयोगलाई केवल नगद रकममा मापन गर्न मिल्दैन । राहत सामग्री आवश्यक छ औषधि, खाना, पानी, अस्थायी बास, कपडा, सरसफाइ सामग्री र पुनर्निर्माणका लागि स्रोत अत्यावश्यक छन् । तर, सहयोगको अर्को आयाम पनि छ बेपत्ता व्यक्तिको खोजीमा स्वयंसेवक बन्नु, पीडित परिवारको कुरा सुन्नु, बालबालिकाको सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु, वृद्धवृद्धालाई औषधि पुर्‍याउनु, राहत वितरणमा सहयोग गर्नु र विपत्बाट प्रभावित मानिसको गरिमालाई जोगाउनु ।

आज नेपालका बाढीपीडित परिवारका लागि विश्वभर छरिएका नेपाली र नेपालीभाषी समुदायको मन, प्रार्थना र सहयोग साथमा छ । कसैले आर्थिक सहयोग गरिरहेका छन्, कसैले राहत अभियानमा हातेमालो गरिरहेका छन्, कसैले सत्य सूचना फैलाइरहेका छन्, कसैले आफ्नो परिवार र समुदायमार्फत पीडितसम्म पुग्ने बाटो खोजिरहेका छन् । भौगोलिक दूरीले हातको पहुँच सीमित गर्नसक्छ, तर आत्मीयता, सरोकार र सहानुभूतिलाई सीमित गर्न सक्दैन ।

सञ्चहाङ सुब्बाको भनाइले यही मानवीय उत्तरदायित्वलाई शब्द दिएको छ । बैंक खातामा रकम नहुन सक्छ तर बस्तीभित्रको मनले दुःखमा डुबेको अर्को समुदायलाई अँगाल्न सक्छ । यही भावना विपत्पछिको नेपालको पुनःस्थापनाका लागि आवश्यक सामाजिक आधार हो ।

परदेशको मन, नेपालको साथ
परदेशमा रहेका नेपालीका लागि मातृभूमिमा आएको विपत् एउटा गहिरो भावनात्मक परीक्षा हो । परिवारसँग तत्काल पुग्न नसक्ने असहायता, सत्य सूचना खोज्नुपर्ने चिन्ता र सहयोग कसरी प्रभावकारी ढंगले पठाउने भन्ने अन्योल एकैसाथ हुन्छ । तर, परदेशी नेपालीको सम्बन्ध केवल भावनामा सीमित छैन । कठिन घडीमा विश्वभरका नेपाली समुदायले राहत संकलन, विश्वसनीय संस्थामार्फत आर्थिक सहयोग, आवश्यक सामग्री व्यवस्थापन, बेपत्ता व्यक्तिको विवरण प्रसार र पुनर्निर्माणका लागि दीर्घकालीन सहकार्यको पहल गर्न सक्छन् । सहयोग तत्कालको राहतमा सीमित नहोस्, यसले प्रभावित परिवारको सुरक्षित बसोवास, आयआर्जन, बालबालिकाको शिक्षा र स्वास्थ्य सेवासम्म पुग्ने आधार तयार गरोस् ।

आज नेपालका बाढीपीडित परिवारका लागि विश्वभर छरिएका नेपाली र नेपालीभाषी समुदायको मन, प्रार्थना र सहयोग साथमा छ । कसैले आर्थिक सहयोग गरिरहेका छन्, कसैले राहत अभियानमा हातेमालो गरिरहेका छन्, कसैले सत्य सूचना फैलाइरहेका छन्, कसैले आफ्नो परिवार र समुदायमार्फत पीडितसम्म पुग्ने बाटो खोजिरहेका छन् । भौगोलिक दूरीले हातको पहुँच सीमित गर्नसक्छ, तर आत्मीयता, सरोकार र सहानुभूतिलाई सीमित गर्न सक्दैन ।

विपत् पीडित परिवारका लागि सहयोग परिचालन गर्ने उद्देश्यले गोफन्डमीमार्फत पनि सहायता अभियान सञ्चालनमा आएको छ । विदेशमा रहेका नेपाली तथा नेपालीभाषी समुदायले आफ्नो क्षमतानुसार उक्त अभियानमा जोडिएर राहत, उपचार, अस्थायी आवास र पुनःस्थापनामा योगदान गर्न सक्छन् । सहयोग गर्नुअघि अभियानको उद्देश्य, आयोजकको विश्वसनीयता र संकलित रकमको पारदर्शी उपयोगबारे आवश्यक जानकारी लिनु उत्तिकै जरुरी हुन्छ ।

सहयोग अभियान
यो सहयोग रकमको आकारमात्र होइन विपत्मा परिवार गुमाएका, घरबारविहीन भएका र आफ्ना प्रियजनको खोजीमा रहेका नागरिकप्रति विश्वभरका नेपालीको ऐक्यबद्धता, प्रार्थना र मानवीय उत्तरदायित्वको अभिव्यक्ति पनि हो । चण्डिका श्रेष्ठको जीवित उद्धारले आशा अझै बाँकी छ भन्ने सम्झाएको छ । कुशको शव बनाएर किरिया बस्न बाध्य परिवारले विपत्को गहिरो मानवीय पीडा देखाएको छ । र, शरणार्थी बस्तीबाट आएको ‘बैंक खाता छैन, तर बस्तीभित्र मन छ’ भन्ने आवाजले विपत्को घडीमा सहयोगको सबैभन्दा ठूलो स्रोत करुणा र साझा उत्तरदायित्त्व हो भन्ने प्रमाणित गरेको छ ।

जब एउटा परिवारले आफ्नो मान्छेको अन्तिम खबर पाएको हुँदैन, तब खोजी सकिएको मान्न मिल्दैन । खोजीको आशा जीवित राख्नु, पीडितको गरिमा बचाउनु र विपत्पछि न्यायपूर्ण पुनःस्थापनाको बाटो बनाउनु हाम्रो सामूहिक मानवीय उत्तरदायित्व हो ।

आज नेपालका बाढीपीडित परिवारका लागि विश्वभर छरिएका नेपाली र नेपालीभाषी समुदायको मन, प्रार्थना र सहयोग साथमा छ । कसैले प्रत्यक्ष राहत अभियानमा हातेमालो गरिरहेका छन्, कसैले गोफन्डमीजस्ता विश्वसनीय माध्यमबाट आर्थिक सहयोग जुटाइरहेका छन्, कसैले सत्य सूचना फैलाइरहेका छन्, त कसैले पीडितसम्म पुग्ने बाटो खोजिरहेका छन् । भौगोलिक दूरीले हातको पहुँच सीमित गर्नसक्छ, तर आत्मीयता, सरोकार र सहानुभूतिलाई सीमित गर्न सक्दैन ।