आज राष्ट्रिय विज्ञान दिवस

काठमाडौं । आज नेपालमा राष्ट्रिय विज्ञान दिवस पनि मनाइँदै छ । नेपालमा हरेक वर्ष असोज १ गते राष्ट्रिय विज्ञान दिवस मनाउने गरिन्छ । सरकारले विसं २०७० असोज १ गतेदेखि राष्ट्रिय विज्ञान दिवस मनाउन थालेको हो ।

तत्कालीन प्रधानमन्त्री डा. बाबुराम भट्टराईको नेतृत्वमा गठित संयुक्त सरकारले विसं २०६९ मा राष्ट्रिय विज्ञान दिवस मनाउने निर्णय गरेपछि विसं २०७० देखि औपचारिक रूपमा यो दिवस मनाउन थालिएको हो ।

नेपालमा विज्ञान तथा प्रविधिको विकास, वैज्ञानिक सोचको प्रवर्द्धन तथा वैज्ञानिक अनुसन्धान र आविष्कारको महत्त्वबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले राष्ट्रिय विज्ञान दिवस मनाउने गरिन्छ ।

राष्ट्रिय विज्ञान दिवस नेपालका वैज्ञानिक तथा शिक्षाविद् अमृतप्रसाद प्रधानको योगदानसँग पनि जोडिएको छ । अमृत क्याम्पस (अस्कल) का संस्थापक प्रधानको सम्झनामा यो दिवस मनाउने गरिएको हो । विज्ञान शिक्षाको विकास तथा वैज्ञानिक चेतना विस्तारमा उहाँको योगदानलाई स्मरण गर्दै विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ ।

यस अवसरमा विज्ञान प्रदर्शनी, वैज्ञानिक खोज तथा आविष्कारसम्बन्धी कार्यक्रम, अन्तरक्रिया, गोष्ठी, कार्यशाला तथा जनचेतनामूलक कार्यक्रम आयोजना हुने गरेका छन् । विज्ञान तथा प्रविधिको विकासबिना मुलुकको सामाजिक, आर्थिक तथा औद्योगिक विकास सम्भव नहुने सन्देशसमेत यस दिवसले दिने गरेको छ ।

विश्वकर्मा पूजा
कन्या अर्थात् आश्विन संक्रान्तिका दिन आज (बिहीबार) देशभर विश्वकर्मा भगवान्को पूजाआजा गरी विश्वकर्मा दिवस मनाइँदै छ । विशेषगरी कलकारखाना, उद्योग, वर्कसप, निर्माणस्थल तथा विभिन्न प्राविधिक क्षेत्रमा संलग्न कालीगढ र मजदुरले विश्वकर्माको पूजा गरी यो दिवस मनाउने परम्परा छ ।

विश्वकर्मा भगवान्लाई वास्तुकला, निर्माण तथा विभिन्न औजार र प्रविधिका ज्ञाताका रूपमा मानिन्छ । यही धार्मिक विश्वासका आधारमा कालीगढ तथा प्राविधिक काममा संलग्न व्यक्तिले आफूले दैनिक प्रयोग गर्ने औजार, मेसिन तथा उपकरणको पूजा गर्ने गर्छन् ।

विश्वकर्मा पूजाका अवसरमा देशभरका कलकारखाना तथा वर्कसपलाई विशेष रूपमा सजाइन्छ । कतिपय स्थानमा विश्वकर्माको बालुवाको मूर्ति बनाएर पूजा गरिन्छ भने कतिपयले तस्बिर राखेर विधिपूर्वक आराधना गर्छन् । पूजा सकेपछि प्रसाद वितरण गर्ने तथा श्रमिक र कर्मचारीलाई सहभागी गराएर सामूहिक रूपमा दिवस मनाउने चलनसमेत छ ।

धार्मिक मान्यताअनुसार विश्वकर्माको पूजा गर्दा आफूले प्रयोग गर्ने औजार तथा उपकरण लामो समयसम्म टिक्ने, कामका क्रममा नबिग्रने र त्यसबाट राम्रो काम गर्न सकिने विश्वास गरिन्छ । त्यसैले मेसिन, औजार तथा निर्माण सामग्रीसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका कालीगढका लागि विश्वकर्मा पूजा विशेष महत्त्वको पर्वका रूपमा रहँदै आएको छ ।
हिन्दू धार्मिक ग्रन्थ तथा जनविश्वासमा विश्वकर्मालाई देवताका वास्तुविद् तथा निर्माणकलाका विशिष्ट ज्ञाताका रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ ।

द्वापर युगमा भगवान् कृष्णलाई राक्षसहरूले दुःख दिएपछि विश्वकर्माले समुद्रको बीचमा ‘भेद द्वारका’ निर्माण गरी कृष्णलाई सुरक्षित राखेको धार्मिक विश्वास छ । एकै रातमा समुद्रको बीचमा द्वारका निर्माण गरेको मान्यताका कारण विश्वकर्मालाई सफल वास्तुविद्का रूपमा सम्मान गर्ने र उनको पूजा गर्ने परम्परा सुरु भएको विश्वास गरिन्छ ।
प्राचीन भारतवर्षका चार दिशाका रक्षक देवतामध्ये द्वारकालाई पश्चिम दिशाको रक्षकका रूपमा समेत मानिने धार्मिक विश्वास छ । विश्वकर्माले निर्माण गरेको भनिएको ‘भेद द्वारका’ अहिले पनि भारतको गुजरात राज्यमा समुद्रको बीचमा रहेको विश्वास गरिन्छ ।

विश्वकर्मालाई वास्तुविद्याका साथै निर्माणकला र विभिन्न प्रकारका औजार तथा उपकरण निर्माणका ज्ञाताका रूपमा समेत स्मरण गरिन्छ । यही मान्यताका आधारमा नेपालका कालीगढ तथा प्राविधिक क्षेत्रका श्रमिकले विश्वकर्मा बाबाको पूजा गरी उनको ज्ञान र सीपको सम्मान गर्ने गरेका छन् । पूजा गर्दा विश्वकर्माको जस्तै सीप, दक्षता र सिर्जनात्मकता प्राप्त हुने धार्मिक विश्वाससमेत रहँदै आएको छ ।

परम्परा र प्रविधिको संगम
विश्वकर्मा दिवस र राष्ट्रिय विज्ञान दिवस एउटै दिन पर्नुले परम्परागत सीप, निर्माणकला, औजार र आधुनिक विज्ञान तथा प्रविधिबीचको सम्बन्धलाई समेत स्मरण गराउँछ । विश्वकर्मा पूजाले परम्परागत रूपमा औजार, सीप र निर्माणकर्मलाई सम्मान गर्ने संस्कृतिलाई निरन्तरता दिएको छ भने राष्ट्रिय विज्ञान दिवसले आधुनिक वैज्ञानिक सोच, अनुसन्धान, प्रविधि र नवप्रवर्तनलाई अघि बढाउने आवश्यकतामा जोड दिन्छ ।

नेपालजस्तो विकासोन्मुख मुलुकका लागि सीप, श्रम, विज्ञान र प्रविधिको संयोजन अझ महत्त्वपूर्ण रहेको सरोकारवालाले बताउँदै आएका छन् । परम्परागत सीपलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्न सके उत्पादन वृद्धि, रोजगारी सिर्जना र औद्योगिक विकासमा योगदान पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

अन्य दिवस पनि
आज (बिहीबार) विश्वकर्मा दिवस र राष्ट्रिय विज्ञान दिवससँगै वास्तु दिवस, सूर्य षष्ठी तथा विश्व बिरामी सुरक्षा दिवस पनि मनाइँदै छ । विभिन्न दिवसले आ-आफ्नो क्षेत्रको महत्त्व, योगदान र आवश्यकताबारे जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्य राख्छन् । विश्वकर्मा दिवसले श्रम, सीप, औजार तथा निर्माणकला प्रतिको सम्मानलाई निरन्तरता दिँदै आएको छ भने राष्ट्रिय विज्ञान दिवसले वैज्ञानिक सोच र अनुसन्धानको प्रवर्द्धनमा जोड दिँदै आएको छ ।

यसरी एउटै दिन मनाइने यी विभिन्न दिवसले नेपाली समाजमा परम्परा, श्रम, सीप, विज्ञान, प्रविधि र मानव सुरक्षाको महत्त्वलाई फरक-फरक कोणबाट उजागर गर्छन् ।