बाबु आमाले धानेको खेती कसरी धान्नु ? नरबहादुर एक्लै फतफताउँछ ।
‘खै ! यति तिमीहरू यति साना साना थियौ । गाई, भैंसी, भकारो, घाँस, दाउरा तिमीहरूलाई समयको खाना, ढिकी, ओखल, जाँतोको प्रयोग म एक्लैले कसरी भ्याएँ होला ?’ आमाले भन्नुभो ! ‘आफूले गरेका कर्ममा भरोसा राख छोरा !’ आमाले फेरि जोड्नुभयो ।
हर्षबहादुर सधैँ हर्षित पात्र । दुई छोरा एक छोरी पत्नीसाथ सहरको नजिक गाउँमा बस्छन् । खेती गर्न भ्याउँछन्, दिनहुँ शहरमा गएर जागिर खान पनि भ्याएका छन् । बिहान चारैबजे उठेर दैनिकी कर्म सक्दै पूजाकोठामा पुग्छन् । चियासाथ केही खाजा चपाएर एकपल्ट खेतबारीमा एकाध घण्टा बिताएर फर्किन्छन् । खाना खाएर अफिस कुद्छन् । साँझ घरफर्की छोराछोरीलाई साथमा राखी विद्यालयले के पढायो ? दिनमा के गरे ? रेखदेख गरी केटाकेटीको गतिविधिमा तल्लीन हुन्छन् । यी हर्षबहादुरका दैनिक गतिविधि हुन् ।
यता हर्षबहादुरका केटाकेटी ठूला हुँदै आए । पढाइबाहेक घरमा परेका खेतीपाती, फुर्सदको समयमा घरायसी काम केही गर्दैनन् । पढ्नुछ भन्दै ल्यापटप किताब समाएर बस्छन् । सानो छँदै अलिअलि काम लगाएका भए पो हुन्थ्यो । पहिले पढपढ भनेर बानी बिगारे । पढाइको अलावा यति काम तेरो जिम्मा समयमा सक्नुपर्छ भन्नुपर्ने । केटाकेटी हरेक कर्ममा अभ्यस्त हुन्थे । त्यो कर्म गराउन हर्षका दम्पती चुके । उनीहरू अब परिवारवादी भएनन्, व्यक्तिवादी भए । उनैका साथी झैँ सहरमा उच्चशिक्षा हासिल गर्न शहरमा कोठा लिएर बस्ने भए ।
समस्या निम्तिन थाल्यो खेती गर्न उमेरका कारण गाह्रो हुँदै आयो । शहर र गाउँका दुईतिरको बसाइले खर्च बढ्यो । अचानक ठूलो भूकम्प आयो । कतिका घर ढले । खाद्यान्नलगायत धनजनलगायत नाश भयो । यता जथाभावी जङ्गल फँडानी, जमिनमुनिको पानीको प्रयोग, जथाभवी प्लाष्टिकको प्रयोगले वातावरण विनाश हुँदै गइरहेको अनुभूति । जङ्गलमा बास गर्ने बाँदरलगायत वन्यजन्तुहरू बस्तीमा छिरे । बाली नास गरी बस्न गाह्रो पार्यो । यो पीडा हर्षबहादुरका परिवारले पनि भोग्दैगए ।
हर्षबहादुरको कान्छो छोरो नरबहादुरले खेतीको काम सघाउन थालेको छ । दाजु सोभित र बहिनी जागिर र पढाइसँगै शहर बस्छन् । कान्छो भने पढाइसँगै घर गर्न बाध्य भएको छ, कारण उसले जागिर खाएको थिएन । बूढा बाआमा भूकम्पको प्रभाव, खेतीपाती, बाँदर आतङ्क । जनसमूहले प्रकृतिसँग ठट्टा गर्दा यस्तो विनाशको आतङ्क फौलियो । जीवले जङ्गलमा फल कन्दमूल प्राप्त नगरेपछि यी र यस्तो समस्या झेल्नु स्वभाविक । हाम्रो मौलिक उखान छ किन रोइस् मङ्गले आफ्नै ढङ्गले । यसले जीवनशैलीमै पीडा निम्तियो ।
जेठो छोरो बाबुआमाको आधार पात्र हो तर उसले कहिले पनि दायित्व लिने कोसिस गरेन । यस विषयमा अभिभावकले शनिबार छुट्टीको दिन आएर घरमा रेखदेख पुर्याएस् भन्दै अर्ति दिए । तर, उसले भाइलाई अगाडि सार्यो र भन्यो, ‘मैले अहिलेसम्म घरको खेतीबारीको काम गरेकै छैन, तपाईंहरूले सिकाउनु पनि भएन । नरोपेको फल कसरी टिपूँ अहिले ? भाइले जानेको छ गर्छ । ऊ रूढ र स्वार्थी देखियो ।’
दाजुको कुरा सुनेर भाइ नरबहादुर पड्कन्छ, ‘ए हामी चाहिँ यो वन्यजन्तुको पीडाले खेपेर दुःख गर्दै खेती गर्ने ? तँ शहर लगेर खाने ? बूढा बाबुआमाको माया लाग्दैन दाजु तिमीलाई ? यति दुःख गरेर हुर्काए बढाए, पढाए हाम्रो दायित्व यही हो ? मैले पनि कहिले खेतीको काम गरेँ र केटाकेटीमा ? म त सिक्दैछु । सिकेर नजान्ने कुरा केही छैन दाजु, परिवेश हेरेर कर्म गर ! विवेक पुर्याऊ ! तिमी त जेठो छोरा ! बाआमा पछि परिवारको बिँडो थाम्ने छोरो ! तिमीले त मलाई सिकाउनुपर्छ, पन्छिन्छौ ?’
बाबु हर्षले भने, ‘सन्तान भनेका बुढेसकालका लठ्ठी हौ । अहिलेसम्म इज्जत जोगाई यतिमाथि पुग्यौ । मलाई गर्व लाग्छ तिमीहरूसँग । जोरी हँसाउने व्यवहार नगर । आफ्नो निष्ठा, धर्म, इमानलाई दाउमा नराख । मिलेर बस । विवेकलाई दाउमा नपार । अब ठूला भयौ बहिनी र जेठाको पहिले विवाह गर्नुपर्यो । केटी खोजेर बुहारी भित्र्याउनु पर्यो ! ज्वाइँ खोज्नु पर्यो ।’
आजकाल कस्तो विष फैलियो ! हरेक घरमा केटाकेटीमा नरमपन नै देखिँदैन । ठूलाको अगाडि निहुरिने, सहयोग गर्ने, प्रेमिल शब्द बोल्ने, आत्मीय भाव व्यक्त गर्ने केही छैन । पहिरनदेखि लिएर हरेक कर्म रूढ । यस्तैपन हर्षको ठूलो छोरामा देखिन्छ । बाबुले घरमा दुःख गरेर कमाएको । आफूलाई नराखी सन्तानमा खर्चेको यी सबै कुरा उसको अगाडि जगजाहेरै छ । आँखा भएर पनि किन अन्धोको अभिनय गर्छन् होला ?
आमा भन्छिन्, ‘हेर ! तिमीहरूलाई अवसर नदिएको भए यति माथि पुग्थ्यौ ? मैले बालाई भन्थेँ, जेठो ठूलो भयो उसलाई एकभारी घाँस र गाई दुहुन लगाऔँ । बाले तँ नपढेकीलाई पढाइको मेसो हुँदैन । त्यसैले केटाकेटीलाई काम नलगा ! अहिले राम्रो अङ्क ल्याएर कक्षामा उपस्थित भएका छन्, घरको कामले बिगार्छन् । बाको विचारलाई मैले शिरोधार्य गरी दुःख गरीगरी तिमीहरूलाई हुर्काएकी हुँ । यस अवसरलाई खेलाँची सम्झेर हामी बाआमामाथि अन्याय नगर । अब ठूला भयौ, दायित्व बुझेर कर्म गर । पढेकाले त कर्तव्य झन् बुझ्छन् जस्तो लाग्छ मलाई । मैले एउटी कन्या रोजेकी छु । भरेभोलि नै मिलाएर हिँड हेर्न जेठा ।
आमाको कुरा सुनेर जेठाले डराएझैँ कालो मुख लगायो र भन्यो, ‘मलाई नसोधी किन केटी खोजेको ?’ ‘के भो त गएर हेर न, किन लज्जाको ?’ बाबु हर्षले भने । जेठो छोरो भन्छ, ‘त्यसो होइन बुवा ! यसमा लजाउनुको कुरै भएन हामी बालिगलाई ।’ ऊ बाआमा र भाइबहिनीको अगाडि निडर भएर बोल्छ । उसलाई म जेठो पुत्र हुँ, भाइबहिनीको अगाडि तमिजले बोल्नुपर्छ भन्ने छैन । आफैँ उम्रेको, आफैँ बडेको झैँ घमण्ड छ ।
‘के चित्त बुझेन तँलाई भन् न त ? यस्तो कुरामा खुलस्त हुनुपर्छ ।’ बा बोले । जेठो अलि अन्कनाउँदै बोल्छ, ‘खोइ म के भनूँ ?’ बहिनी शोभा बल्ल दाइलाई उत्तर दिन सहज बनाउँदै भन्छे, ‘तपाईंले केही केटी रोज्नु भएको छ कि दादा ?’ ‘छ मेरो अफिसको स्टाफ हो । हामी एकअर्कालाई मन पराउँछौँ ।’ जेठो जवाफ दिन्छ । बा उत्सुकतापूर्वक सोध्छन्, ‘कसकी चेली हुन् ? के काम गर्छन् नि उसका बा ?’
जेठो भन्छ, ‘भक्तपुरकी सपना श्रेष्ठ हुन् उनी । उनका बा किसान हुन् । फुर्सदमा सिकर्मी काम पनि गर्छन् रे, मिहेनती छन् । सपना पढेकी छन् भलादमी छिन् । उनको शालीनता मलाई मनपर्छ । उनी अध्ययनशील विद्यार्थी हुन् । यही कारण म उनलाई मनपराउँछु ।’
बा एकैस्वरमा भन्छन्, ‘होइन के भन्छ यो ? हामी पर्वतेसँग कसरी हुन्छ ? नेवारहरू त कट्टर हुन्छन् जातमा । तैँले उसको घर गएर हेरिस् ? उसका बालाई भेटेर के भनिस् त तिमीहरूको सम्बन्धमा ?’
‘भनेँ, पहिले सपनाले भनेकी रहिछन्’ जेठाले जवाफ दियो । आमाले मन र मुटुभरि पीडा बोकेर रुन्चे स्वरमा भनिन्, ‘लौ हामीभन्दा ठूला भएछौ ! आफू त नपढेकी आजमाई, गोबर गणेश, आमाको महत्त्व के ?’
जेठो आमातिर फर्किंदै भन्छ, ‘किन आमा त्यति दुःखित् हुनुभएको ? जीवन मैले बिताउने हो । मेरो मन र जीवनलाई सुहाउने केटी खोज्ने हक त मलाई हुनुपर्ने हो भनेर खोजेँ । के गरूँ त हजुरलाई चित्त नबुझे छाडौँ ? तर जीवनमा एउटासँग प्रेम बस्यो अर्कोसँग चाहि बिहे गर्दिन, अविवाहित भएर बस्छु । बिहे गर्न कर नलगाउनू । त्यस सर्तमा म बिहे गर्दिन है ।’
छोरीले त्यही मौकामा आफ्ना कुरा स्पष्टसँग राखी, ‘हेर्नु आजको जमानामा जात भनेको सामान्य कुरा हो । दादाले ठीक गर्नुभयो । उहाँले जीवन बिताउने हो । मलाई पनि एउटा राई केटोले मन पराएको छ । म के गरू ? हामी सँगै पढ्छौ । उसले विवाहाको प्रस्ताव राखेको छ तर मैले हुन्छ भनेकी छैन । बाआमाको राय बुझेर जवाफ दिन्छु भनेकी छु ।’
कान्छो छोरो नरबहादुरले भन्यो, ‘बाआमा भनेका जिउँदा भगवान् हुन् । जसले बाआमाको कदर गर्छ उसले कहिल्यै दुःख पाउँदैन भनेर नैतिक शिक्षाका पुस्तकहरूमा पनि पढ्न पाइन्छ । त्यसैले हुनेसम्म र मिलेसम्म बाआमाको भावनालाई टुक्र्याउनु हुँदैन । उहाँहरू भनेका पाका व्यक्ति । उहाँहरूले आफ्ना अनुभवका आभारमा हामीलाई मार्गदर्शन गरिरहनु हुन्छ ।’
जेठो शुभबहादुरले फेरि उसका योजना थप्दै भन्यो, ‘मैले त आईटी इन्जिनियरका लागि छात्रवृत्तिमा फारम भरेको छु नाम निस्कियो भने अष्ट्रेलिया जाने हो ।’ ‘फारम मागेको छु भरौँ बुबा ? विदेश पठाउने हो ? भनेर कैले सोधिस् ? म किन नजा भन्थेँ होला र ? कैयौंले पढ्न भनी पठाएका छन् । हामी किन रोक्थ्यौँ र तँलाई ? हामी बाबुआमालाई वास्ता नगर्ने नटेर्ने तेरो पहिलेदेखिकै स्वभाव हो । तँ स्वार्थी छस् बाबु, यत्रो अवसर दिएर लेखाएँ पढाएँ तर ठूलाको कदर नगर्दा धोका होला । भोलि पैसा कमाउलास् तर बाआमा किन्न पाउँदैनस्’ बाले भने ।
जेठो बाले त्यसरी बोलेको सुनेर केही बोलेन । दुई-चार महिनापछि जेठाले कोर्टम्यारिज गर्दै बाआमालाई शहरमा झिकाई टामटुम मन्दिरमा औपचारिक बिहे गरे । बिहेको केही दिनमा दुबै एकसाथ विदेशिए । यता कान्छो छोराले पनि खेती पार लाउन सकेन । थोरबहुत त बाआमाले सघाउँथे तर फल्नेफुल्ने बेला जङ्गली जनावरको प्रताडनाले हैरान । नजिकका छिमेकी पनि यी पीडा सहन नसकी बाध्य भएर शहर पसे । हर्षका परिवार पनि यसरी नै बसाइँ सरे ।
आफ्नो रैंदैं गरी घर, खेतबारीमा नाचीनाची बसेको बानी थियो हर्षको परिवारको । दही-दूध, फलफूल, चिसो स्वच्छ हावा, उकाली-ओराली, चौतारी यी सब कथा भए । भूकम्पले भत्कियो घर । नयाँ घर बनाए । बस्न सजिलो थियो । छोराको सानोतिनो जागिर बाबुको पेन्सनले घरभाडा र हातमुख जोर्न त बल्लतल्ल पुर्याए । न गाउँको घरजग्गा बिक्छ न त उनाउ आम्दानी छ । जीवनभर यी चेलाचेलीले गाउँको सम्पत्तिको आसमा बिताए । सम्पत्ति जोडे पनि गाउँमै खेतबारी थपे । सहरमा जोड्ने बुद्धि पनि आएन । अहिले हिन्दुका पिछे ज्ञान भने झैँ अहिले हर्षका जोईपोइ पछुताएका छन् । बुढेसकालमा बूढाबूढीलाई आर्थिक पीडाले सताएको छ ।
छोरीले बाबुआमाले भनेकै केटासँग विवाह गरिन् । छोटो परिवार कलेज पढाउने आफ्नो धर्म, संस्कृति सुहाउने परिवारसँग सम्बन्ध गाँस्दा बाबुआमा खुशी छन् । छोरीज्वाइँ दुबै कलेज पढाउँछन् । यता कान्छो छोराले पनि बैङ्कमा नाम निकाल्यो । बुहारी सरकारी कर्मचारी छन् । जेठो छोराको जस्तै गरी कान्छो छोरा र छोरीको मितव्ययी तरिकाले विवाह सके । हर्षको परिवार शहरमा भाडामा बसे पनि केही समय खुशी थिए ।
रहँदाबस्दा सानै परिवार भए पनि बुढी आमालाई शहरको चिसोघर र भान्सामा खाना बनाउन गाह्रो हुन थाल्यो । बाथ रोगले सताउन थाल्यो ।
बाबु हर्षलाई पनि दम रोगले सतायो । बुहारीको बैङ्कको जागिर बिहान आठ बजेदेखि साँझ आठ बजेसम्म । छोराको पनि ढिलै हुन्छ । सानो चञ्चले नाति हेर्नुपर्ने बूढाबुढीलाई हैरान । अझ बाआमासँग छोरो राम्ररी बोल्दैन । औषधि धेरै खानुपर्ने बाबुको पेन्सनले नपुग्ने भयो । समयमा औषधि किन्न ढिला गर्छन् । बूढाबुढी अनुसारको चामलदेखि अन्य खानामा पनि कन्ट्रोल हुनथालेको छ । बूढी आमालाई मनग्य काम छ । रोगले थलिएकी छिन् । बुढेसकालको पीडाले र बोझिलो भएर बाँच्नुभन्दा छिटैमाथिको संसार जान रहर छ हर्षको जोडीलाई । दायित्व, कर्तव्य निर्बाश गर्न अभिभावक मात्र जागरुक हुनुपर्ने हो त ?






भोटेकोशी बाढी प्रभावित डेरी व्यवसायीलाई
कानून निर्माणमा संसद कमजोर देखियो
‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’को अभियान
भोटेकोशी बाढीपीडितका लागि रेडक्रसले बनाउने
दाङमा दुई मोटरसाइकल ठोक्किँदा एक
विजयादशमी : आफ्नै अहंकारमाथि विजयको