कलामा लयात्मक तरङ्ग राधेश्याम मुल्मीको विशेषता

-ज्ञानेन्द्र विवश

काठमाडौं । कलाकार राधेश्याम मुल्मीका कलाकृतिहरूले जीवन लयात्मक, गतिशील र तरङ्गित छ भन्ने सन्देश प्रेषित गर्दै आएका छन्। उहाँका प्रत्येक चित्रका स्वरूप अत्यन्त सरल र कलात्मक प्रवाहमा प्रकट भएका हुन्छन्। ती लयात्मक गति हरेक दर्शकसँग अनौठो र मिठो सौन्दर्य–संवाद गर्दै सलल बग्छन्। त्यो बगाइ पनि जीवन्त र अविच्छिन्न हुन्छ। यस किसिमको खुबी मुल्मीको प्रथम विशेषता नै हो भन्न सकिन्छ। त्यही खुबीमा कलात्मक सौन्दर्यसँग प्रत्येक दर्शकले साक्षात्कार हुने अवसर पाउँछन्।

कलाकार मुल्मीको यो सीप र शैली नेपाली कलाकै गौरवमय सिर्जना हुन् तर उहाँको कलाकारितामाथि समयले मूल्याङ्कन गर्न निकै कञ्जुस्याँइ गरेकै हो। यद्यपि उहाँ आमनेपाली कलाकारभन्दा भिन्न स्वभावका कलाकार हुनुहुन्छ। इमानदारितापूर्वक आफ्नै कलाकर्ममा मग्न रहने। उहाँलाई हल्लाखल्लाको पछि लाग्नु छैन। काममा समर्पित भएर लाग्नुमै सन्तुष्टि महसुस गर्ने उहाँको अनुभव छ। भनाइ र गराइमा पनि उहाँ प्रतिबद्ध हुनुहुन्छ। दुर्भाग्य भनौं वा नेपाली कलाकारहरूको नियति यसरी काममै समर्पित स्रष्टाहरूको योगदानलाई राज्यले कहिल्यै पनि खोजीखबरी गर्दैन।

वास्तवमा कला जीवन सँग-सँगै चल्ने प्रक्रिया हो। कुनै न कुनै तरिकाबाट यसको प्रयोग भइरहेकै हुन्छ। कला प्रकृति र समाजकै प्रतिविम्ब हुन्। यसले हाम्रो मनमा परेका छाप कलामार्फत् प्रस्तुत हुने गर्छ। उहाँका कला पनि त्यसकै प्रतिविम्ब हो। प्रकृति, समय र समाजका प्रभावलाई उहाँले कलात्मक जीवन दिएर कलाकारिता गर्दै आउनुभएको छ। कलामा उहाँको बेग्लै शैली, संरचना र विषयवस्तुको मिठासपूर्ण संयोजनको अभिव्यक्ति पाइन्छ। समग्र पक्षलाई कलामा आयामिक गति दिएर सधैं सत्य, न्याय, शान्ति र अहिंसाको मार्गमा आफूले कलासिर्जना गर्दै आइरहेको उहाँ बताउनुहुन्छ। उहाँको ध्येय नै कला सौन्दर्य र जीवन पनि हो। अनि कला प्रेरणा र चेतना पनि हो भन्ने छ। यिनै मान्यता र अवधारणाका साथ उहाँको कलाकर्मले निश्चित गति पहिल्याइसकेको छ।

संवेदनशील, मृदुभाषी र सहृदयी स्वभावका कलाकर्मी राधेश्याम मुल्मीले आफ्नै मौलिक शैली निर्माण गरिसक्नुभएको छ। नेपाली कलाजगत्को गौरवमय कलायात्राको शृङ्लामा उहाँको योगदान अमर सिर्जनाकर्मीका रूपमा स्थापित छ। लामो कलासाधनाको पछिल्लो दस्तावेजको समष्टि सिर्जनालाई उहाँले इमानदारितापूर्वक प्रदर्शनमा राख्नुभएको छ। कलामा प्रयोगका विविध बान्कीहरू छन्। विभिन्न रङका सुन्दर तरङ्गहरू छन्। व्यक्ति, परिवार, समाज, राष्ट्रका यावत समस्यादेखि माया र प्रेमका सद्भावहरू पनि छन्। सांस्कृतिक जीवन र जगत्का दर्शन र चिन्तनहरू पनि यथेष्ट छन्। त्यस्तै कतै नृत्यमुद्रा, कतै बाद्ययन्त्रका ध्वनि जता र जहाँ पनि गतिशील तरङ्ग प्रवाहित गरिरहेको भेटिन्छ।

वि.सं. २००६ सालमा पोखराको रामकृष्णटोल (सिंहनादटोल) मा उहाँको जन्म भएको हो। आफूले सुरुमा फूल, चरा आदिबाट कलायात्रा थालनी गरेको बताउँदै त्यसपछि देवीदेवता, मुहारचित्र, दृश्यचित्र, दैनिक जीवनका बारेमा यथार्थ रूप कागज, काठ, क्यानभास आदिमा चित्ररचना गरेको जानकारी उहाँ दिनुहुन्छ। कलामा आफू सधैं नयाँपन ल्याउन प्रयत्नशील रहने र, त्यसैमा आनन्द लिने गरेको उहाँ बताउनुहुन्छ। उहाँका अनुसार आफ्नो मौलिक पहिचान झल्किने शैलीमा कला बनाउनुपर्छ भन्ने दृष्टिले जीवनको तरङ्गसँग आफू जोडिन पुगेको र यसैमा आफूले सन्तुष्टि भेटेको उहाँ बताउनुहुन्छ।

त्यसैले उहाँले पहिले–पहिले बनाएका चित्रहरू फरक हुँदै आज त्यसले लयात्मक गतिको रूप लिएको छ। यसमा रेखाका साथै रङमा लयात्मक रूप उहाँले दिनुभएकोे छ। प्रथम प्रदर्शनीमा प्रदर्शित चित्र विभिन्न पक्षलाई समेट्ने कोसिस आफूले गरेको उहाँ बताउनुहुन्छ। एकल कलाप्रदर्शनी नगरी कलाकारकै रूपमा नचिनिने हाम्रो समाजको संस्कार छ। त्यसो त उहाँको कलाकारिताले तीनदशक अगाडिबाटै आफ्नो स्पष्ट पहिचान बनाउँदै आएकोे हो। थुप्रै सामूहिक कलाप्रदर्शनी र कार्यशालाहरूमा सहभागी एवम् आयोजकसमेत भइसकेपछि तथा प्रशस्तै कलाकार चेलाहरू बनाइसकेपछि आफ्नो २५ वर्षे कलायात्राका बहुआयामिक पक्षका साथ कलागुरु मुल्मी गत २०६४ सालमा उपस्थित हुनुभएको थियो।

उहाँको विचारमा कलासिर्जना गर्नु मात्रै ठूलो कुरा होइन। त्यसमा कतिको गहिराइ छ भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हो। रङ पोखेर कुनै अनौठो वस्तु प्रयोग गरेर वा केरेर पनि कलासिर्जना गर्न सकिन्छ तर त्यसमा आफ्नो समर्पण, मौलिकता र सौन्दर्य हुनु जरुरी हुने उहाँ बताउनुहुन्छ। त्यसैगरी कलामा इमानदारिताको खाँचो पर्ने कुरामा पनि उहाँ जोड दिनुहुन्छ। कलामा मौलिकताका सम्बन्धमा उहाँ भन्नुहुन्छ– ‘हामीमा प्रायस् अरूको नक्कल गर्ने शैलीको प्रवृत्ति बढी पाइन्छ। कलाकारले आफ्नै शैलीको विकास गर्नुपर्छ। अनि मात्र मौलिक शैलीको जन्म हुन्छ। आफ्नो देशको प्रतिविम्ब कलामा हुनु गौरवको कुरा हो। त्यही नै आफ्नो परिचय पनि हो तर आज हामी पश्चिमा कलाकै पछि बढी लागेका छौं। त्यसले आफ्नो मौलिकता र देशको पहिचान हराउने मेरो ठम्याइ रहेको छ।’

उहाँले पाकिस्तानमा ग्राफिक डिजाइन अध्ययन गर्नुभएको छ। स्वदेश फर्केपछि ललितकला क्याम्पसमा अध्यापन गर्न थाल्नुभयो। उहाँ भन्नुहुन्छ– ‘‘त्यो बेला सोचेको थिएँ, ललितकला क्याम्पसमा ग्राफिक डिजाइनको छुट्टै विभाग खोलेर देशको सेवा गर्ने छु। तर त्यसो हुन नसकेकोमा दुःख लाग्छ। बल्ल अहिले आएर हामीकहाँ ‘ग्राफिक कम्युनिकेशन’ विषयको पनि अध्ययन हुन थालेको छ। मेरा लागि यो निकै खुसी र सन्तोषको कुरा हो।”

२०६३ सालमा राधेश्याम मुल्मी विश्वविद्यालय सेवाबाट निवृत्त भइसक्नुभएको छ। तथापि उहाँले ज्ञान बाँड्ने कार्यलाई छाड्नुभएको छैन। हाल सिर्जना कलेज अफ फाइन आर्टस्मा प्राध्यापकका रूपमा ग्राफिक डिजाइन विषय अध्यापनमा उहाँले आफूलाई व्यस्त राख्नुभएको छ। २०३६ सालमा गोरखाकी राममाया श्रेष्ठसँग उहाँले वैवाहिक सम्बन्ध गाँस्नुभएको हो। ललितकलाकै विद्यार्थी राममायाले पनि कला पढ्नुभयो तर कलाकर्म भने गर्नुभएन। सिर्जना, प्राध्यापन र सामाजिक कार्यक्षेत्रको व्यस्ततामा उहाँले जीवन र जगत् राम्रैसँग बुझ्ने मौका पाउनुभएको छ तर उहाँको मुख्य ध्येय भनेको मानवताप्रति दया र धर्म हो। आफ्ना कलाकृतिहरू मार्फत् आफूले यही सन्देश प्रवाह गर्दै आइरहेको उहाँ बताउनुहुन्छ। हरेक वर्ष अरनिको दिवसका दिन पौष २३ गते प्रदान गरिने पच्चीस हजार राशिको ‘मुल्मी ग्राफिक डिजाइन एवार्ड’ डिजाइन गर्ने कलाकारलाई दिने गरिन्छ। यो पुरस्कार २०७६ सालमा उहाँले नै स्थापना गर्नुभएको हो।

‘ॐ शान्ति’ मा सम्बद्ध हुनुभएपछि उहाँले बुझ्नुभएको प्रमुख कुरा ‘सबैमा समानता र प्रेमपूर्ण व्यवहार गर्नुपर्छ’ भन्ने मान्यता हो। पवित्रता, सुख, शान्ति, प्रेम र आनन्दको जननी भएको उहाँ बताउनुहुन्छ। उहाँका अनुसार पवित्रता मानवको सच्चा शृङ्गार हो। पवित्रता छैन भने मानवको कुनै मूल्य हुँदैन। देवता पवित्र हुनाले नै मानवीय र पुजनीय भएको उहाँ बताउनुहुन्छ। जुन आत्मामा पवित्रता छ उसको चालचलन र चेहरा तथा बोलीव्यवहार आदि चम्किरहन्छ। उहाँका अनुसार पवित्रताले नै जीवनलाई श्रेष्ठ बनाउन मद्दत गर्छ र मुख्य आधार यही हो। आफूले पनि यिनै भावनालाई आत्मसात् गरी कलासिर्जना गर्दै आइरहेको उहाँ बताउनुहुन्छ।

(तस्बिर लेखक स्वयम्)

  • श्रोत : आइएनएस-स्वतन्त्र समाचार

दशैँमा छोयलाको परिकार

काठमाडौं । दशैँमा हामी अन्य समयमा भन्दा धेरै मासु खान्छौ । दशैँसँगै मासु खाने पर्वका रुपमा जोडिएर आउँछ । दशैँमा प्राय घरमा मासु हुनेहुनाले यो धेरैदिनसम्म राखेर खादा स्वास्थ्यमा असर पार्दछ । त्यसैले यसका विभिन्न परिकार बनाएर खादा राम्रो हुन्छ । सबै मासुलाई एकै प्रकारको बनाएर खानु भन्दा फरक फरक तरिकाले पकाएर खाएमा स्वादमा पनि फरक आउने हुन्छ ।

मासुका परिकारमा यसको रस (ग्रेभी) बनाएर खाने, पोलेर खाने, तारेर खाने, पक्कु बनाएर खाने, भुटनरक्ती खाने, छोयला लगायत पर्दछन् ।

आउनुहोस् यहाँ चर्चा गरौं छोयलाको –

दशैँमा पकाइने मासुको परिकार अन्तर्गत छोयला पनि एक हो । मासुका पारखीका लागि छोयला रोजाइमा पर्ने परिकार हो । यो खाना जति स्वादिष्ट छ, बनाउन पनि उत्तिकै सजिलो छ । हाम्रो भान्सामा पाइने सामग्रीबाट छोयला सजिलैसँग बनाउन सकिन्छ । चिकेन, हाँस, बफ, मटन लगायतका सबैजसो मासुको छोयला बनाउन सकिन्छ । जुनसुकै मासु भए पनि छोयला बनाउने विधि भने एउटै रहेको हुन्छ ।

आवश्यक सामग्री
मासु : एक केजी
लसुन र अदुवाको पेस्ट : १०० ग्राम
जिरा र धनियाँको धुलोः एक/एक चम्चा
मरिचको धुलोः आधा चम्चा
टिमुरको धुलोः स्वादअनुसार
तोरीको तेलः ५० ग्राम
नुन, बेसार, हरियो खुर्सानी र हरियो लसुन, हरियो धनियाँ आवश्यकताअनुसार

मासुलाई सफा गरेर चेप्टो र लामो आकारमा पिस बनाउने । नुन, बेसार राखेर राम्रोसँग मोल्ने । यसरी मोलेको मासुलाई आधा घन्टासम्म त्यसै छोपेर राख्ने । अब गोल, कोइला या ग्यासमा जाली राखेर मोलेको मासुलाई राम्रोसँग पाक्ने गरी पोल्ने ।

पोलेर तयार भएको मासुमा मरमसला, जिरा, रातो खुर्सानी, लसुन, अदुवा, धनिया, मरिच, टिमुर हालेर मज्जाले मोल्ने । तेल तताएर तयारी मासुलाई झान्ने । अन्त्यमा हरियो खुर्सानीको मसिनो टुक्रा र हरियो धनियाँ काटेर छर्कने । आफ्नो स्वाद अनुसार कागतीको रस पनि मिसाउन सकिन्छ ।

घरमा फ्रिज छ भने करिब आधा घन्टा चिसोमा राख्ने । यसले गर्दा मासुमा मसला पूरै भिज्न पाउँछ छोयलाको मीठो स्वाद बन्छ ।

त्यो मेरो बालापनको दशैँ

विनोद अधिकारी

करिब ५० वर्षअघिको सम्झना हो यो- अब दशैँ कहिले आउँछ भनेर पात्रो हेर्नै पर्दैनथ्यो। दसैं आएको जानकारी पाउन मैले आफ्नै खालका सूचक बनाएको थिएँ। रातो र कमेरोमाटो ल्याउन आमा, भाउजू, दिदीहरूको लाम सुरु हुनु, बन पाखाका तितेपाती फुल्न थाल्नु, गाउँमा खसी बोकाको कुरा हुन थाल्नु मेरा मुख्य सूचक थिए।

दशैँमा धेरैको मुख्य चासो मासुमा हुने भएकाले फलानोले यति धार्नीको खसी ल्यायो, ढिस्कानोले उती धार्नीको ल्यायो भनेर चर्चा हुन्थ्यो। कसले पालेकोदेखि कसको जखमले वा कहाँबाट कसरी ल्यायोदेखि कति रुपैयाँको लगायतका विषयमा चर्चा सुरु हुन्थ्यो।

घटस्थापनाको अघिल्लो दिन हाफ छुट्टीमै स्कुलले १५ दिने बिदाको जानकारी गराएपछि अब १५ दिनसम्म स्कूल आउन नपर्ने खुशीयालीसँगै झोला बोकेर घरतिर कुलेलम ठोकिन्थ्यो। खुसियाली प्रकट गर्न बोकिराखेको झोला आकाशतिर हुत्याउँदै समात्दै गरेर रमाइथ्यो– बाटोमा। यस्तैयस्तै अनेक सूचक थिए, जसले भन्थ्यो– अब दसैं सुरु भयो।

नौरथा (नवरात्र) लागेपछि चिउरा कुट्न आलोपालो घरघरमा ढिकीहरू बज्दथे। दिनभरि लिपपोत, घाँसदाउरा आदि गर्नुपर्ने भएको हुनाले बिहान सबेरै अर्थात् रातको चौथो प्रहर सुरु हुने बेलादेखि नै चिउरा कुट्ने चलन हुन्थ्यो। उज्यालो हुन केही समय बाँकी रहँदै आँखा मिच्दै ढिकेरीमा पुगिन्थ्यो अनि भर्खर कुटेको मिठो चिउरा खाइन्थो र सुतिन्थ्यो। उठ्दा घाम उदाइसकेको हुन्थ्यो। सानै भएको हुनाले तोकिएका र नियमित कुनै काम थिएनन्, तैपनि बिहान बेलुका सानातिना घरायसी कामहरूमा सघाइन्थ्यो र दिउँसो प्रायः गाइवस्तुको गोठालो जानेसँग साथी लागिन्थ्यो। बेलुका दशैंका खसी बोकालाई घर वरिपरि चराइन्थ्यो र तिनलाई मुसेखरीको घाँस र मकै खुवाइन्थ्यो। यसोगर्दा खुब रमाइलो लाग्दथ्यो।

घटस्थापनाको भोलिपल्ट मात्रै जमरा राख्ने चलन थियो, पूजा चौको नजिकैको अलि अँध्यारो कुनामा। शास्त्रीय मान्यता जे भए पनि दशैँको टीका (टिको)मा नौ दिनको जमरा लगाउनुपर्छ र द्वितीयाको जुन (चन्द्रमा) हेरेर मात्र जमरा राख्नुपर्छ भन्ने लोक परम्पराको आधारमा त्यो दिन बेलुका जमरा राखिन्थ्यो। खासमा यव भनेको जौ र त्यसैका अङ्कुर अर्थात् आँकुरा भएकोले यवाङ्कुर र त्यसैको अपभ्रंशको रूपमा जमरा भनिएको हुनुपर्छ। जौको उत्पादन कम हुने र पर्याप्त जौ नपाउने भएर नै होला, त्यतिबेला जमरा राख्दा मकै मिसाइन्थ्यो। त्यही भएर हुनुपर्छ त्यसवेला एउटा गीत गाएको सुनिथ्यो– ‘धानको बिउ मकैको जमरा, तिमी फूल मै हुँला भँमरा’।

जमरा राखेपछि बिहान बेलुका त्यसमा पानी हाल्ने काम मेरो हुन्थ्यो। अनि मलाई हरेक बिहान बेलुका बा, आमाले सम्झाउनु हुन्थ्यो– ‘जमरामा पानी हालिस् त ?’ नउम्रिउञ्जेल अर्थात् आँकुरा नआउञ्जेल पानी हाल्न अल्छी नै लाग्ने भए पनि उम्रेपछि भने ध्यान त्यतै जान्थ्यो। कतैबाट घर फर्किएपछि र बिहान उठेपछि आँखा मिच्दै पहिला त्यही जमरा हेरुँहेरुँ लाग्दथ्थ्यो। हामी केटाकेटीबीच कसका जमरा राम्रा भन्ने एक किसिमको होडबाजी पनि चल्दथ्यो।

दशैंमा परिवारका सबैका लागि अनिवार्य जस्तै नयाँ लुगा किनिन्थे। आफूलाई अरुको भन्दा पनि आफ्नो लुगा कस्तो होला वा छ भन्ने चासो बढी हुन्थ्यो। अहिलेजस्ता रेडिमेड कपडाको चलन नै थिएन र त्यतिबेला दमै बा दाइले घरमै लुगा सिउने कल ल्याएर खरर लुगाहरू (भोटो, कमेज, सुरुवाल, पाइन्ट, हाफ पाइन्ट आदि) सिइदिन्थे। टोपी भने प्रायः रेडिमेड नै हुन्थे। लुगा कहिले तयार होलान् र लगाएर अरुलाई देखाउन पाइएला भन्ने उत्सुकताले मनमा कडै डेरा जमाएको हुन्थ्यो।

साँझमा तारा झरेझैं घरबाहिर लाहुर, पल्टन, नोकरी आदिमा रहेका मानिसहरू एकपछि अर्को, अर्को गर्दै गाउँमा भित्रिन्थे। दशैंमा लिङ्गेपिङ, रोटेपिङ, जाँतेपिङहरू बनाइथ्यो। केटाकेटीका लागि प्रायः घरमै डोरे पिङ र पिर्केपिङ हुन्थे। न कुनै खेतालो न कुनै नगदी पैसा, गाउँघरका सबै मानिस जुट्थे र गाउँघरमै बाबियो, चोया, लिङ्गा, खाँबो जे–जे आवश्यक पर्दथे ती कुराहरू जम्मा गर्दथे। सबैमा एकता थियो, सद्भाव र मेलमिलाप थियो। सबै हाँसीखुशी जम्मा हुन्थे र बाटोघाटोको मर्मत सरसफाइ आदि काम पनि गर्दथे। मानौ दशैैंरटीका एउटा निमित्त पर्व मात्र हो र एकता, सद्भाव, हार्दिकता, मेलमिलाप आदि त्यसैसँग जोडिएका महापर्वहरू हुन्।

मान्छेसँगै रेडियो, टेपरेकर्डहरू पनि भित्रिन्थे गाउँमा र बिहानै सबैतिर भजनहरू गुञ्जिने गर्दथे– ‘सर्बे भवन्तु सुखिनः सर्वेसन्तु‘, ओम् हरहर महादेव‘, सर्ब मङ्गल माङ्गल्यम्‘’ यस्तै यस्तै। त्यतिबेला मान्छेहरू यताउता हिँड्दा रेडियो बाकेरै हिँड्ने चलन थियो। प्रायस् लाहुरेहरू भने टेपरेकर्डरका सौखिन हुन्थे। टेप रेकर्डरहरूमा पञ्चै बाजाका धुन, बुढापाकाका सिलोक, गीतहरू रेकर्ड गरेर सुनाएको औधी रमाइलो लाग्दथ्यो।

शुभकामना आदानप्रदानका कुनै औपचारिक कार्यक्रमहरू कहाँ हुनु त्यतिबेला। घर घरमा भेटघाट, सञ्चो बिसञ्चो, चाडबाड अनि दुस्ख सुख, ऋण, धन आदिका एक आपसका न्याना भलाकुसरीहरू आँफैमा हार्दिक शुभकामना र शुभभावनाका पवित्र प्रस्तुति बन्थे।

जात र परम्परा अनुसार पशुबलिहरू फरक हुन्थेस् बोको, भेडो, केरा, कुभिण्डो आदि। बलि कसैले अष्टमी र कसैले नवमीमा दिन्थे। बलि दिने दिन बिहानैदेखि आँगनको एउटा कुनामा ढुङ्गाको चुलो बनाइ ठूलो भाँडोमा पानी तताइन्थ्यो। बलि दिने ठाउँमा लिपपोत गरी पूmल अक्षता, जमरा र कुभिन्डो वा घिरौंलाका चिचिला राखिन्थे। पशुबलि गर्ने बेलामा पहिला तिनै चिचिलाहरूको बलि हुन्थ्यो। अनि बलिदिने बोको, भेडो जे हुन्थ्यो त्यसलाई तेहेर्‍याएपछि मार हान्नेहरूले खुँडा, कट्टी वा तरबारले झ्याम्म मार हान्थे। आ–आफ्नो मन– म अलि परबाट मात्रै त्यो दृश्य हेरिरहेको हुन्थें।

दशैँको बेला अघिपछि जस्तो मासु अड्कलेर दिन वा खान पर्थेन। मासुका प्रकार भने सामान्य हुन्थेस् भुटुवा, भित्री मासु, झोल मासु, यस्तै यस्तै। खानेबेला बा आमाले भन्नुहुन्थो– एकैचोटि धेरै नखा है– पेट लाग्ला १ मासु खान रमाइलो भए पनि केही दिन त आफूले माया गरेको अनि खरीको घाँस र मकै खुवाएको त्यही बोकारखसीको न्यास्रो लागिरहन्थ्यो।

घरमा रोजै दुहुना गाई, भैसी हुन्थे अनि भदाला (कराइ) भरि दूध। दशैँका केही दिन ठेकोमा मात्र हुन्थ्यो दूधको बास र भोलिपल्ट नौनीका डल्ला निस्कन्थे घरमा। दूधभातमा गडेको जिब्रो यसो कुनैबेला त मन त्यसैमा लोभिन्थ्यो तर बा आमा भन्नुहुन्थ्यो– मासु खाएको बेला दूघ खान हुँदैन।

केही थाहा थिएन निधारमा टीका (टिको) र टाउकोमा जमरा लगाएर के हुने हो ? ‘आयु द्रोण सुते‘, जयन्ती मङ्गला काली‘’ को अर्थ के हो ? बस् आफूलाई यति थाहा थियो– टीका लाउने दिनमा नयाँ लुगा लगाउन र अरुलाई देखाउन पाइन्छ। अनि घर–घरै टिका थाप्दै हिँड्न, केरा, काँक्रो, च्युरा, रोटी आदि प्रसादहरू खान पाइन्छ र कतै केही दक्षिणा पनि पाइन्छ।

दशमी अर्थात् टीकाको दिन बिहान आफ्नो रुटिङ् हुन्थ्यो– फूलेको पाती बटुलेर ल्याउने । सदा झैं पूजाका लागि फूल टिप्ने र जमरा चुँडेर ल्याउने। टीकाको दिन नयाँ लुगा लगाउन पाउँदा औधी रमाइन्थ्यो। दिन सुरु भएको केहीबेर पछि (सायद टीकाको साइतका बेला) पूजाकोठाका टीकाकोे थाली अगाडि राखेर बा लप्टनको घरमा कतिखेर बारुदे बन्दुक ड्याम्म पड्केला भनेर पर्खिनुहुन्थ्यो। बन्दुक पड्केपछि सुरु हुन्थ्यो टिकाको मेलो। थालीबाट बाले केही अक्षता, जमरा छुट्याउनुहुन्थ्यो– कुलका देवी देवतालाई। त्यसैगरी अलिकति अक्षता र जमरा दुनामा छुट्याएर राख्नुहुन्थ्यो– त्यो चाहिँ राजाका लागि रे१ त्यसपछि उमेर अनुसार हजुरआमा, बा, आमा, दाजु आदिबाट क्रमशः टीका लगाउन सुरु हुन्थ्यो र आशीर्वाद दिइन्थ्यो– ‘आयुद्रोण सुते‘, जयन्ती मङ्गला काली‘, आयुवृद्धि यसो वृद्धि ‘‘।, नवदुर्गाले आशीर्वाद दिउन्, देवी देवता दाइना हउन्, ज्ञानी हुनु, आँटे ताकेका कुरा पूरा हुन्, ठूलो ठूलो मान्छे भएस्, मान सम्मान पाएस्’ आदि इत्यादि। टीका थापेपछि मान्यजनलाई ढोग गरिन्थ्यो, नगद दक्षिणा दिने खासै चलन थिएन। कसै–कसैले नाता, साइनो अनुसार रोटी, केरा आदिको सगुन पनि दिने गर्दथे।

घर–घरमा टीका थाप्न जाने आउने क्रम सुरु हुन्थ्यो। हामी केटाकेटीहरू छिमेकी बा–आमा, काका–काकीहरूकोमा टीका थाप्दै जान्थ्यौं। दिदी बहिनीहरूले टीका र आशीर्वाद सँगै दुईचार पैसा दक्षिणा पनि पाउँथे। हामी केटाहरूलाई दक्षिणा पाउन प्रायस् मामाघर नै पुग्नुपर्दथ्यो। प्रसाद खान, खान नसकेको प्रसाद बटुलेर धेरै बनाउन रमाइलो लाग्दथ्यो। प्रसाद भनेका केरा, काँक्रो, च्युरा, रोटी आदि नै मुख्य हुन्थे। अघिल्ला वर्षको सम्झनाले कुन कुन घरमा के के प्रसाद दिइन्छ वा पाइन्छ भन्ने कुरा पहिले नै अड्कल हुन्थ्यो। निधारमा टीका र शिरमा जमरा स्युरँदै घर घरमा पुग्दा र पिङ् खेल्दा, रमाइलो हुथ्यो। आफ्नो आफ्नो परम्परा अनुसार कसै कसैकोमा कोजाग्रत पूर्णिमासम्म नै टीका हुने भए पनि हाम्रो टीका दशमीको दिन मात्रै हुन्थ्यो। त्यसैले हामी टिका थाप्न कहिले जुनेली रातको उज्यालोमा अबेरसम्म मामाघर पुग्दथ्यौं, अनि कहिले आफन्तहरू राती अबेरसम्म हाम्रो घरमा आउनुहुथ्यो।

अहिले अर्थात् त्यो बेलाको हिसाबमा करिब ५० वर्षपछि संस्कृति उही, परम्परा उही भएर पनि दशैको रूप रङ्ग फेरिएको छ, दशैं मनाउने शैली फेरिएको छ। समयचक्र हो– सायद उसको आफ्नै गति छ, लय छ, फेरिँदै जान पाउनु मानौं उसको अधिकार हो। म त्यसलाई न पहिले छेक्न सक्थें न अहिले नै छेक्न सक्छु। त्यस अर्थमा पनि म अहिले न कसैलाई केही भन्न सक्छु न त समयको चालप्रति मेरो केही गुनासो छ। मात्र, यतिखेर उही आकाशको अर्को क्षितिज (कोण) मुनि अनि उही धर्तीको अर्को पल्ला ९ठाउँ० माथि आफ्नै धुनमा आँफैभित्र हराइरहेको हुन्छु, अनि केबल सम्झिरहेको हुन्छु –त्यो मेरो बालाबेलाको दशैं ।

  • श्रोत :आइएनएस-स्वतन्त्र समाचार

दशैँमा ७० वर्षीय वृद्धको बालुवामै संघर्ष

पोखरा । उमेरले ७० वर्ष । सरकारले प्रदान गर्ने ज्येष्ठ नागरिक भत्ता खाने बेला हो । न नागरिकता छ । न परिवारका कुनै सदस्य नै छन् । जीवन बालुवामा सङ्घर्ष गर्दागर्दै नै बित्यो ।

आइतबार फूलपातीको दिन सबै नेपालीमा दशैँको चहलपहल सुरु भएको छ तर उहाँलाई न कुनै वर्ष दशैँ न त तिहार लागेको छ । बालुवा बोकेर बिहान–बेलुकाको गाँस जुटाउन कै लागि सङ्घर्ष गर्दै ठिक्क छ ।

टाउकोभरि नाम्लाको नील डाम । पाइतालामा चप्पल छैन, थोत्रा कपडा, कुप्री पर्दै, एक हातमा लौरो र अर्को हातले सिँढीको फलामे रेलिङको सहयता लिँदैै । न हातले नाम्लो समाउनु छ । आइतबार दसैँकै दिन पोखराको शान्तिघाटबाट ५० केजी बालुवा बोरामा बोक्दै डिलमा उतार्र्दै हुनुहुन्थ्यो लम्जुङ जिल्लाका ७० वर्षीय साइँला गुरुङ ।

सेतीनदीको शान्तिघाटबाट माथिल्लो डिलमा बालुवा उतार्न करिब एक किलोमिटर दूरी छ । त्यो पनि ठाडै उकालो सिँढी, अघि–अघि एक बालुवा बोक्ने युवाको सहायतामा बालुवा बोकेर उक्लदै गर्नुभएका गुरुङलाई देख्ने जो कोही व्यक्तिले जिब्रो काढ्दै हिँड्छ र भन्छ, ‘राज्य कहाँ छ ?’ आइतबार शान्तिघाटमा मृत्यु भएको व्यक्तिको दाहसंस्कारमा सहभागी हुन आएका मलामीहरुले भन्दै थिए जिउनकै लागि ७० वर्षे बुबाको यस्तो सङ्घर्ष ।

न उहाँको डेरा छ, न त कुनै घर, शान्तिघाट विकास समितिले मानिसको लास पोल्नका लागि राख्ने दाउराको छेउमा छ अझै पनि उहाँको बास । उहाँले भन्नुभयो, “बालुवा बोक्न थालेकै पाँच दशक भएको छ, कति समय घाटकै छेउको ढुङ्गामुनि बसेँ, पटक पटक सुतेका ठाँउमा राति झस्काउन भूत–प्रेत आउँथे तर मैले राति पनि अँगेनामा आगो राख्थेँ र आएका चिजलाई अगुल्टाले हिर्काउँथे र भाग्थ्यो ।” पइतालाले अहिलेसम्म चप्पल देखेकै छैन, लाउन पनि जान्नु हुन्न उहाँ ।

अहिले बिहानदेखि बेलुकासम्म साइँला गुरुङले छ थैला बालुवा डिलमा उतार्नुहुन्छ, बालुवा बोकाउन लगाउने साहुले एक थैलोको ५० रुपैयाँ दिने गरेको छ । उहाँले भन्नुभयो, “दिनमा तीन सय आम्दानी हुन्छ, त्यो बिहान बेलुकाको भात र खाजामा सकिन्छ, एक पैसा बच्दैन, दसैँको टीकाका दिन पनि काम गरिन भने म भोकै मर्छु । मलाई भैँसीको मासु मिठो लाग्छ, टीकाका दिन एक सय रुपैयाँमा एक पाउ जति भैँसीको मासु ल्याई शान्तिघाट स्थित बस्दै आएको छाप्रोमा पकाएर खान्छु ।”

कहिलेकाहीँ भोकै भएमा शान्ति घाटको एक होटलले भात खान दिने गरेको छ उहाँलाई । न झरी न बादल, पानीमा भिज्दै भए पनि बालुवा बोक्छु”, गुरुङले भन्नुभयो, “दिनभरि बालुवा बोग्दा राति घुँडा, पिँडौँला र ढाड करकरी लुच्छ । एक वर्षपछि बालुवा बोक्न पनि सक्दिनँ कि जस्तो लागेको छ, सरकारले नागरिकता बनाएर भत्ता दिए हुन्थ्यो ।”

जन्मेको लमजुङ जिल्ला भन्ने थाहा छ, कुन गाउँ हो भन्ने थाहा छैन उहाँलाई । “म सानै हुँदा बा बितेछ, सात वर्षको हुँदा आमा पनि बितेछ, गाउँको कोही मान्छेले मलाई यहाँ ल्याएर काठको मिलमा छाडेछ, त्यही मिलमा केही वर्ष काम गरेपछि म त्यहाँबाट हिँडे र बालुवा बोक्न थालेँ”, गुरुङले भन्नुभयो, अहिले पनि बालुवा बोक्दै छु ।

उहाँलाई बा आमाको त कुरै छाडौँ आफ्नो नामसमेत थाहा छैन । “एक वर्षअघि मलाई वृद्धाश्रम लानका लागि दुईवटा लोग्ने मानिस आएका थिए, उनीहरुलाई म बालुवा बोकेर खान्छु, वृद्धाश्रम जान्न भनेर पढाइदिएँ”, गुरुङले भन्नुभयो । न त उहाँले विवाह नै गर्नुभयो न त परिवार नै छन्, केवल एक्लो जीवन । “लामिछाने गुरुङ हुँ, नाम थाहा छैन, यहाँ आएपछि सबैले साइँला भन्दा रहेछन्, मेरो नामै साइँला गुरुङ”, उहाँले भन्नुभयो । दसैँका दिन घटस्थापनामा घाटमा अन्य महिला र पुरुषले समेत बालुवा बोक्दै थिए ।

टिकटकले फेरिएको अंश बर्माको जीवन

काठमाडौं । बुवा अधिवक्ता, काका न्यायाधीश। अंश वर्मा आफू पनि कानुन व्यवसायी नै बन्ने योजनामा दृढ थिए। आफूले चाहेकै संस्थामा कानुन पढ्नका लागि उनले दुई वर्ष कुरेका थिए।

पढाइ सुरु गरेको केही समयमै कोरोनाभाइरसको महामारी फैलियो। उनी काठमाडौंबाट महेन्द्रनगरस्थित घर फर्किए। लकडाउनका कारण घरभित्रै थुनिएका उनले भिडिओ साझा गर्ने एप टिकटक चलाउन थाले।

त्यसपछि उनको अधिवक्ता बन्ने उद्देश्यको रफ्तार केही धिमा भयो। टिकटककै कारण उनले बीएएलएलबी पढ्नका लागि दुई वर्ष पर्खिएर भर्ना पाएको कलेज त्यागे।

अधिकांश समय टिकटकमार्फत् प्रत्यक्ष प्रसारणमा देखिने उनी आफू तीनदेखि चार घण्टा मात्र निदाउने गरेको सुनाउँछन्।

‘म सबै थोक छोडेर टिकटकमा लाग्नुको कारण छ। मैले त्यहाँबाट आफ्नो मात्र होइन परिवारको पनि सपना पूरा गरिरहेको छु, अंशले बीबीसीसँगको कुराकानीमा भने।

कसरी सुरु भयो टिकटकमा चर्चा ?

अंशले करिब दुई वर्षअघि समय कटाउन टिकटक अकाउन्ट खोलेका थिए। त्यति बेला उनलाई अभिनय गर्नमा रुचि थिएन। त्यसैले उनी सामाजिक सञ्जालहरूमा भेटिएका चुट्किला वा मिमहरूलाई भिडिओ बनाएर हाल्थे। लाइक र भ्यू त्यति आउँदैनथ्यो। त्यसैले फाट्टफुट्ट प्रत्यक्ष प्रसारण गर्थे।

त्यति बेला टिकटकमा लाइभ जाँदा गिफ्ट वा पैसा आउँदैनथ्यो। तर उनीसँग समय थियो। मानिसहरूले आफूलाई चिनुन् भन्ने चाहना थियो।

नेपाली टिकटक प्रयोगकर्ताहरू माझ अंश अहिले निकै चर्चित छन्। उक्त एपमा उनलाई दुई लाख प्रयोगकर्ताले पछ्याएका छन्। टिकटकमार्फत् नै यी २३ वर्षीय युवकले दशौँ लाख कमाएका छन्।

‘मान्छेले मलाई हेरून् भनेर लाइभ जान्थेँ। गफ गर्थेँ। सबैलाई जबाफ फर्काउँथेँ,ू उनले सुरुवाती दिनका कुरा सुनाए।’ ‘लाइभ जाँदा मैले के थाहा पाएँ भने-  मानिसहरूलाई भावनात्मक कुराहरू मन पर्दो रहेछ।’

त्यसपछि उनले कथामा आधारित एउटा भिडिओ बनाए। जसमा विवाह भएपछि परिवारले बिदा गरिरहेकी छोरी र उनका बुवाबीचको सम्बन्धलाई देखाइएको थियो। उक्त भिडिओ धेरै मानिसले रुचाए। त्यसपश्चात् आफूलाई पछ्याउनेहरूको सङ्ख्या बढ्दै गएको उनी सुनाउँछन्।

फलोअर्स बढ्दै जाँदा उनको प्रत्यक्ष प्रसारणमा जोडिनेहरू पनि बढे। उक्त दौरान उनी प्राय मान्छे हँसाउने तरिकाले बोल्थे। एकसाथ लाइभमा जोडिनेहरूलाई खेल खेलाउँथे। एक अर्कालाई फलो गर्न लगाउँथे।

केही समयमै टिकटकले लाइभ सञ्चालकहरूलाई सहभागीले उपहार दिन मिल्ने व्यवस्था गर्‍यो। त्यसपछि आफूलाई निकै महँगा उपहारहरू आएको अंश सम्झन्छन्।

‘गिफ्ट त टन्नै आउँथ्यो तर त्यो भर्चुअल गिफ्ट के काम ? म त फलोअर्स बढेकोमै दङ्ग थिएँ’ उनले भने।

‘एक दिन अस्ट्रेलियामा भएको साथीले त्यो गिफ्ट बराबरको पैसा निकाल्न मिल्छ भनेर सुनायो। त्यसपछि पो मैले आफ्नो खाता हेरेँ अनि छक्क परेँ।’ साढे एक महिनामै उनको खातामा १५० डलर जम्मा भएको रहेछ।

टिकटकको कमाइले कलेज शुल्क
निश्चित सङ्ख्यामा फलोअर भएका प्रयोगकर्तालाई टिकटकले लाइभ गर्ने र गेम खेल्ने सुविधा दिएको छ। अन्य प्रयोगकर्ताले लाइभका बेला सञ्चालकलाई गिफ्ट दिन पाउँछन्। टिकटकमा पाएको गिफ्ट अन्ततः डलरमा रूपान्तरण गर्न मिल्छ।

त्यसरी प्राप्त रकमध्ये अंशले पहिलो चोटि २५,००० रुपैयाँ निकालेका थिए। पैसा लिएर दङ्ग पर्दै घर फर्किएका थिए। ठानेका थिए- छोराले कमाउँदा आमाबुवा खुसी हुन्छन्। तर, आफूलाई आमाले निकै गाली गरेको उनी बताउँछन्।

‘यत्रो पैसा कहाँबाट ल्याइस् भन्दै कराउन थाल्नु भयो। छोराले चोरेर ल्यायो या कसैलाई लुट्यो कि भन्ने ठान्नुभएछ। उहाँ आत्तिनु भएको थियो’ , उनले घटनाक्रमबारे बताए।

टिकटक खातामा जम्मा भएको पैसा ब्याङ्कमार्फत निकाल्न मिल्ने प्रक्रियाबारे बुझाएपछि आमा शान्त भएको उनी सम्झन्छन्। उक्त रकमले कलेजमा तिर्नु पर्ने शुल्क बुझाएको उनले सुनाए।

छुट्टीभरि चलाउन भनेर खोलेको टिकटक खातामा गिफ्ट आउने क्रम र आम्दानी हुने रकम बढ्दै गयो। पैसासँगै अंशले भिडिओ हाल्ने क्रम र लाइभ बस्ने समयावधि बढाउँदै लगे।

उनको ठट्यौली शैलीको जवाफ र लवजमाथि मानिसहरू हाँस्न थाले। त्यसैलाई मजाकको विषय बनाउन थाले। तर पनि उनी लाइभमा बस्न छोडेनन्।

उनको चर्चा चुलिँदै जाँदा सामाजिक सञ्जालमा चर्चित एउटा पेज पेज रुटिन अफ नेपाल बन्दले अंशले टिकटकमा लाइभ बसेर कमाएको पैसाले काठमाडौंमा घर बनाएको जानकारी सार्वजनिक गर्यो। त्यसपछि आफूमाथि व्यङ्ग्य वा आलोचना गर्नेहरू थपिएको उनी सुनाउँछन्।

हाल आफूले टिकटकमार्फत् दैनिक ९०० देखि १,००० डलरसम्म कमाई गरिरहेको उनको दाबी छ।

मनोरञ्जन गरेर भइरहेको कमाइले गाडी किनेको, काठमाडौंमा घर किनेको, महेन्द्रनगरमा होटल खोलेको र तिहार लगत्तै दुई वटा व्यवसाय सुरु गर्न लागेको उनले जिकिर गरे।

हाल महेन्द्रनगरमा स्थापित होटल उनकी आमा र कानुन व्यवसायबाट निवृत्त बुवाले चलाउँदै आएका छन्।

टिकटक प्रयोगकर्ताहरूलाई मनोरञ्जन दिँदै आफ्ना योजनाहरू सोचे अनुरूप होस् भन्नका लागि उनी दैनिक १० देखि १२ घण्टा लाइभ बस्छन्।

फेरिएको दैनिकी
अंशको चिनिने हुटहुटी मेटिएको छ। आफ्नो सहरदेखि काठमाण्डूका मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रमहरूमा उनलाई अतिथिका रूपमा बोलाइन्छ। केही म्यूजिक भिडिओमा समेत देखिएका उनीसँग बाटोमा भेटिने केही मानिस सेल्फी खिच्न चाहन्छन्।

समग्रमा उनको दैनिकी फेरिएको छ। पहिले फुर्सदमा टिकटक चलाउन थालेका उनी अहिले टिकटकबाट फुर्सद निकालेर अरू काम गर्छन्। यो सबै भइरहँदा उनी सक्रिय अर्को पाटो हो- सामाजिक कार्य।

महाकाली नदी छेउमा हुर्किएका उनले सानैदेखि बाढीको कहर देखे। बाढीका कारण सर्वस्व गुमाउनेहरूको पीडा देखे। ‘मान्छेहरू डाँको छोडेर रोएको देख्थेँ तर केही गर्न सक्दिनथेँ। किनकी दिनको लागि आफूसँग केही हुनु पर्दो रहेछ,’ उनी केही गम्भीर सुनिए।

‘अब मसँग छ। म दिन्छु। आफ्नो ठाउँको प्राय अनाथालयदेखि वृद्धाश्रममा सहयोग गरेको छु।’ केही मान्छेले ‘टिकटकबाट आएको पैसा त हो नि’ भन्नुहुन्छ। तर त्यो पैसाको लागि मैले आफ्नो समय, ऊर्जा, पढाइ धेरै कुरा दाउमा राखेको छु। यो सहज कमाइ होइन।

  • स्रोत : बीबीसी

लमजुङमा ७८ जनामा डेंगु संक्रमण

लमजुङ । देशभर डेंगु संक्रमण बढेसँगै पछिल्लो समय लमजुङमा डेंगुको संक्रमण फैलिएको छ ।

स्वास्थ्य कार्यालय लमजुङका अनुसार ८२० जनाको परीक्षण गर्दा जिल्लामा ७८ जनामा डेंगुको संक्रमण पुष्टि भएको छ । संक्रमण फैलिए तापनि यसको कारणबाट मानवीय क्षति नभएको जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालय लमजुङले जनाएको छ ।

जिल्ला अस्पताल लमजुङका प्रमुख हेमन्त श्रेष्ठका अनुसार डेंगु लाग्नुको मुख्य कारण जमेको फोहोर पानी र लामखुट्टेको टोकाइबाट सर्ने भएकाले डेंगुको रोकथामका लागि सरकारले देशभर नै लामखुट्टेको लार्भा नष्ट गर्ने अभियान थालेको बताउनुभयो ।

युनाइटेडमाथि सिटीको सानदार जित

काठमाडौं । एर्लिङ हाल्यान्ड र फिल फोडिनको ह्याट्रिकप्रेरित म्यानचेस्टर सिटीले आइतबार इङलिस प्रिमियर लिगमा म्यानचेस्टर युनाइटेडलाई ६-३ ले हराएको छ । जितसंगै सिटीले शीर्षस्थानको आर्सनलसंग दूरी घटाएको छ ।

खेलको आठौ मिनेटमा फिल फोडिनको गोलमा सिटीले अग्रता लिएको थियो । ३४औं मिनेटमा हाल्यान्डको गोलमा सिटीले अग्रता दोब्बर पारे । त्यसको तीन मिनेटपछि हाल्यान्डले सिटीका लागि तेस्रो गोल गरेका थिए । पहिलो हाफ सकिन एक मिनेट बाँकी रहँदा हाल्यान्डको पासमा फोडिनले व्यत्तिगत दोस्रो गोल गर्दै सिटीको अग्रता ४–० मा पुर्याएका थिए ।

५६औं मिनेटमा एन्टोनी सान्तोसले गरेको गोलमा युनाइटेडले गोलअन्तर ४(१ मा झारे । ६४औं मिनेटमा हाल्यान्डले ह्याट्रिक पूरा गर्दै सिटीको अग्रता ५(१ मा पुर्याएका थिए । ७३औं मिनेटमा फोडिनको ह्याट्रिक गरे । ८४औं मिनेटमा एन्थानी मार्सियालले युनाइटेडका लागि दोस्रो गोल गरेका थिए । इन्जुरी समयको पहिलो मिनेटमा मार्सियालले पेनाल्टीमा गोल गर्दै खेल ६३ को स्थितीमा पुर्याएका थिए ।

सिटी आठ खेलमा २० अंकसहित दोस्रो स्थानमा छ । जुन शीर्ष स्थानको आर्सनल भन्दा एक अंक कम हो । युनाइटेड भने सात खेलमा १२ अंकसहित छैटौं स्थानमा छ ।

दशैँमा पशुुबलि

-बसन्त महर्जन

काठमाडौं । नेपाली जनजीवनको धार्मिक तथा सांस्कृतिक क्षेत्रमा प्रचलित अनेकौं चाडपर्वमध्ये सर्वाधिक चर्चित र विवादास्पद पर्व दसैं हो भन्दा कतिपयलाई चित्त नबुुझ्न सक्छ। सामाजिक सद्भाव तथा पारिवारिक मिलनको रूपमा यसलाई लिन मनपराउनेहरूलाई विवादको कुरा चित्त नबुुझ्नु स्वाभाविक पनि हो तर नेपाली समाजलाई सरसरती मात्र हेर्दा पनि दसैंको बेला अनेकौं विरोधाभासहरू छचल्किने गरेको पाइन्छ। नेपाली समाज बुुझ्न यसतर्फ ध्यान दिनै पर्दछ– बेवास्ता गरेर उम्कनै सकिदैन।

कुनै बेला यसलाई राज्यले राष्ट्रिय स्तरमै ‘सम्पूर्ण नेपालीको महान पर्व’ भन्थ्यो तर जनजाति समुदायको एक तप्काले आफ्नो चाड नभएर र राज्यले जबर्जस्ती लादेको भन्दै बहिष्कारको अभियान थाल्यो। त्यसपछि भाष्य परिवर्तन गरेर ‘सम्पूर्ण हिन्दू धर्मावलम्बीको महान पर्व’ भन्न थाल्यो। वास्तविकता त के हो भने हिन्दू नै भए पनि नेपालका केही समाजमा दसैं प्रमुख चाडको रूपमा रहेको पाइँदैन। दशैँको बेला ललितपुरको खोकनामा रूद्रायणी नामको हिन्दू देवीसँग सम्बन्धित अर्कै चाडपर्व चलिरहेको हुन्छ र यसको सम्बन्ध दसैंसँग हुँदैन। सुदूरपश्चिम क्षेत्रको नेपाली समाज हिन्दू बाहुल्य भए पनि त्यहाँ दसैंं नभएर ‘गौरा’ प्रमुख पर्व हो। नेपाली समाजमा दसैंको अस्तित्व मध्यकालमा मात्रै देखापर्दछ। दसैं मान्ने नेपाली समाज पशुवलिका सन्दर्भमा विभाजित मात्रै होइन, एकअर्का बीच अनेक तरहले लाञ्छना लगाउने र टीकाटिप्पणीसमेत गरिरहेका हुन्छन्। अहिले भने बलिकै सन्दर्भमा केही चर्चा गरिन्छ।

‘बली’ शब्दले देवीदेवताको मूर्ति वा तस्बिर अगाडि पशु वा पक्षीको पूजा गरेर पर्सिएपछि घाँटी रेटेर रगतको धारा छर्कने अर्थ मात्रै दिँदैन। कसैलाई मनपर्ने कुरा अर्पण गर्नुु तथा पूजालाई पनि बली नै भनिन्छ। देवतालाई मेवामिष्ठान्न तथा फलफूललगायत खाद्यसामग्री अर्पण गर्नु मात्रै नभएर फूलको गुुुच्छा चढाउनु पनि बली नै हो। पशुमा कुन पशु वा पक्षीमा कुन पक्षीको अथवा अन्य के कुरा बली दिएर आफ्नो आराध्य देवी वा देवताको पूजा गर्ने भन्ने कुुरा व्यक्तिको सोचविचार, दृष्टिकोणमा तथा इच्छा र गच्छेमा भर पर्दछ। देवीदेवतामा कुनै आस्था नै नभएका भौतिकवादीले जुनसुकै बली दिए पनि त्यसलाई नकारात्मक रूपमा लिने त भइहाल्यो, यस सवालमा आस्थावानहरूबीच पनि मतभिन्नता भएको पाइन्छ।

दशैँमा पशुवलीको सन्दर्भमा विभाजित दुई विचारधाराका अनुुसार आफूले गरेको ठीक मात्र होइन शास्त्रसम्मत नै छ। पशुुबली दिनुभनेर कहाँ लेखिएको छ रु भन्ने प्रश्न र शास्त्रमै पशुुवली चाहिन्छ भनेको छ भन्ने दुई विरोधाभाषपूूर्ण मत अलि रोचक पनि छ। यस्तो विवादका बेला यी दुवै पक्षधरले शास्त्रबाटै यस्ता विभिन्न श्लोकहरू प्रस्तुुत गर्दछन् जुन स्वभावतस् एकआपसमा बाझिएको हुन्छ। अझ रोचक कुरा त के हो भने यसरी प्रस्तुत गरिने श्लोकहरू आआफ्नो सुविधाअनुसार छानेर मात्रै प्रस्तुत गरिन्छन्। अझ कतिपय सन्दर्भमा अगाडि पछाडिका प्रसङ्ग वा श्लोकहरू लुुकाएर विवादमा विजय हुने दाउ पनि खोजिरहेको पाइन्छ।

सात्विकहरू मेवामिष्ठान्न वा फलफूललगायतका खाद्यवस्तु राखेर बली ९पूजा० गर्छन्। पशुुवलीसँग उनीहरू तर्किन्छन्। उनीहरूका अनुसार दसैंमा पुजिने देवी साक्षात् माता हुन् जसले चराचर जगतमा भएका सम्पूूर्ण प्राणीलाई आफ्नो सन्तानको रूपमा लिन्छिन्। देवी माताले आफ्नै सन्तानको प्राण (बली) स्वीकार गर्दिनन्। मासु खान मन लागेर देवीको नाममा पशु काटेका हुन्। साना हुन् वा ठूला, प्राणीको हत्या गर्नुु महापाप हो अनि देवीमाताको नाममा प्राणी हत्या गर्नु झन् महापाप हो। पशुुबली दिनु हुन्छ भनेर कुनै शास्त्रमा लेखिएको छैन। यस्ता अनेक तर्क गर्नका लागि उनीहरू धर्मशास्त्रकै आधार प्रस्तुत गर्दछन्।

अब पशुबलिका पक्षपातीहरूको कुुरा सुुनौं। उनीहरूका अनुसार खानकै लागि पशुु वा पक्षी मारेको होइन। आफूूहरू तान्त्रिक विधिबाट पूूजा गर्ने भएकाले शास्त्रमा जे भनिएको छ त्यसैलाई अनुशरण गरिएको हो। तान्त्रिक विधिबाट पूजा गर्न पशुुबली दिनुपर्दछ र प्रसादको रूपमा ग्रहण गरेपछि पूजा सम्पन्न हुन्छ। उनीहरू बलीमा चढाइने पशुु वा पक्षी ८४ हजार योनिमा भट्किरहेको हुुन्छ तर यसरी बलि चढाएपछि उसको आत्मा मुक्त भएर परमात्मामा लीन हुन जान्छ भन्ने तर्क पनि गर्छन्। अर्थात् जीवलाई दुस्ख दिएको नभएर मुक्ति दिएको हो, उद्धार गरेको हो। उनीहरूको थप तर्क छ- देवीलाई मनपर्ने पशुुबली नै हो, पशुवली नदिनु देवीलाई अनादर गर्नु हो।

दसैंमा पशुुवलीको सन्दर्भमा विभाजित दुुई विचारधाराका अनुुसार आफूले गरेको ठीक मात्र होइन शास्त्रसम्मत नै छ। पशुुबली दिनुभनेर कहाँ लेखिएको छ ? भन्ने प्रश्न र शास्त्रमै पशुुवली चाहिन्छ भनेको छ भन्ने दुुई विरोधाभाषपूूर्ण मत अलि रोचक पनि छ। यस्तो विवादका बेला यी दुवै पक्षधरले शास्त्रबाटै यस्ता विभिन्न श्लोकहरू प्रस्तुुत गर्दछन् जुन स्वभावतः एकआपसमा बाझिएको हुन्छ। अझ रोचक कुरा त के हो भने यसरी प्रस्तुुत गरिने श्लोकहरू आआफ्नो सुविधाअनुसार छानेर मात्रै प्रस्तुत गरिन्छन्। अझ कतिपय सन्दर्भमा अगाडि पछाडिका प्रसंग वा श्लोकहरू लुुकाएर विवादमा विजय हुने दाउ पनि खोजिरहेको पाइन्छ।

पशुवली मन नपराउनेहरूका नजरमा पशुुबलीका पक्षपातीहरूले गर्दा हिन्दूधर्मको बदनाम भइरहेको छ। यसको जवाफमा उनीहरू पशुुबली नै दिनुुपर्छ भनेर हामीले जोरजुलुम गर्न आएका छैनौं। हाम्रो पद्धतिअनुुसार हामी पूजा गर्दछौं, बिथोल्न नआउनू भन्छन्।

पशुवलीका विरोधीहरू पनि अहिले संगठित हुन थालेका छन्। यस्तै साकाहारी भोजनको अभियान पनि अहिले विश्वव्यापी हुन थालेको छ। पशुअधिकारको वकालत गर्नेहरूको सञ्जाल पनि विश्वव्यापी नै छ। यी कुराहरू बेग्लाबेग्लै विषयवस्तु हुन्। अभियानकै रूपमा अगाडि बढिरहेका छन्। सम्बद्ध अभियन्ताहरू पशुुबलि प्रथाविरूद्ध पनि खनिन थालेका छन्। यस अवस्थामा पशुुवलीका विरोधी, साकाहारी र पशुअधिकारवादी अभियन्ताहरूले मोर्चाबन्दी गरिरहेको देखिन्छ। पशुअधिकार, पशुवली विरोध र साकाहारी अभियान एउटै कुुरा होइनन् अर्थात् पशुवलीका विरोधी तथा पशुअधिकारवादीहरू साकाहारी हुनैपर्छ भन्ने जरूरी छैन र हुनुहुँदैन भन्ने पनि होइन। पशुवलीका विरोधी तथा पशुअधिकारवादीहरू देवस्थानमा पशुवलीको विरोध गर्दै हिँडेको तर साँझ होटेलमा मासुभात खाइरहेको अवस्थामा भेटिएपछि ९तराईको कुनै ठाउँ० भएको विवाद यही कुरालाई बुुझ्न नसक्नुको परिणाम हो।

पशुुवलीका पक्षपातीहरूको एउटा आरोप छ, धर्ममा बाह्य हस्तक्षेप बढेको छ। पशुुबली आफ्नो धार्मिक अभ्यास हो र यसलाई प्रभावित पार्न केही व्यक्तिलाई यहाँ परिचालित गरिएको हो। यो बडो संवेदनशील कुरा हो। पशुुवलीको विरोध, पशुअधिकारको वकालत र साकाहारी अभियान एउटै मोर्चामा मोर्चाबन्दी हुँदा समस्या गिजोलिएको हो। हिन्दू धर्मसम्प्रदायभित्रको वैष्णवी, कृष्णप्रणामी, राजयोग आदि उपसम्प्रदायहरू पशुवलीका विरोधी मात्रै होइनन्, साकाहारी भोजनका पक्षपाती पनि हुन्। धार्मिक रूपमा नभएर मारकाटजन्य दृष्य देख्न नसक्ने र मन नपराउने तर भोजनमा मांशलाई स्वीकार गर्ने हिन्दूहरू पनि छन्। पशुबली नगर्ने तर खसी काटेर वा किनेर खाने पनि हुन्छन्। हिन्दू समाज यस्ता अनेक समूह भएकाले यसलाई सरल तरिकाले बुझ्न सकिन्न। यस्तो गिजोलिएको मात्रै नभएर बहुसंख्यक नेपाली हिन्दू नै भएको अवस्थामा अन्य धर्मका प्रचारकहरूको आँखा हिन्दू समाजमा पर्नु अस्वाभाविक होइन। यस्तो अवस्थामा धर्ममा बाह्य हस्तक्षेपको आशंका वा आरोप मात्रै हो भन्न पनि मिल्दैन।

हिन्दू समाजमा विभिन्न धार्मिक उपसम्प्रदाय वा गैरसम्प्रदायबीच हुने विचार विमर्श, टीका टिप्पणी, आरोप प्रत्यारोप तथा गुनासाहरू आन्तरिक मामिला हुन्। बहस र छलफल अनि सहमति र समझदारी पनि सम्बन्धित समुदायको विषय हो। यस विपरीत गैर हिन्दूहरूबाट हुने टीकाटिप्पणी बाह्य हस्तक्षेप हुन्। हत्याहिंसालाई पाप कर्म ठानी यसबाट विरक्त रहने अर्थात् अहिंसाको सन्देश दिने अन्य धर्मसम्प्रदायहरू पनि हुन्छन्। आआफ्नो धर्मसंस्कृति आआफूले मनाउने हो, अन्यले होइन। अहिंसाको कुरा अरू बेलामा पनि गर्न सकिन्छ, दशैं नै पर्खेर बस्नु पर्छभन्ने छैन। अरू बेला अहिंसाको कुरा राख्दा अझ प्रभावकारी हुन्छ र स्थायी पनि हुनसक्छ। दसैंको छेको पारेर मात्रै अहिंसाको कुरा गर्दा दसैं चाड वा हिन्दू धर्मकै विरोधको सन्देश प्रवाह हुन्छ। गलत अर्थ दिने खतरा रहन्छ। यस्तो अवस्थामा दसैंमा हुने हिंसा अझ बढ्ने र जड रूप लिने संभावना पनि उत्तिकै रहन्छ।

दशैँको छेको पारेर पशुअधिकारवादी तथा साकाहारी अभियानका अभियन्ताहरूले चलाउने पशुवलीविरूद्धको अभियानमा बौद्ध भिक्षुहरूको प्रयोग बढ्दो छ। बौद्ध धर्मको अभ्यासमा हिंसालाई ठाउँ नदिएको मात्रै नभएर पापकर्मको रूपमा व्याख्या गरिएका कारण अहिंसाको सन्देश दिनु बौद्ध भिक्षुहरूको कर्तव्य पनि हुन्छ। यद्यपि दसैं छेक हुने पशुबलीविरूद्धका कार्यक्रमहरू द्वन्द्व सिर्जना गर्ने प्रकृतिका छन्। किनभने बौद्ध भिक्षुहरूलाई आमन्त्रण गर्ने संघसंस्था वा व्यक्तिको उद्देश्य बौद्ध भावनासँग खासै सरोकार रहेको पाइँदैन। बौद्ध भिक्षुहरूलाई खेताला बनाएको मात्रै हो। यसलाई बौद्ध भिक्षुहरूको दुरूपयोग पनि भन्न सकिन्छ।

हिंसाविरूद्ध यस्तो बेलामा बोलिने शब्दहरू हिंसात्मक हुने गरेको पनि पाइन्छ जुन बौद्ध आचरण अनुकूल हुँदैनन्। कुनै धर्मविशेषका विरूद्ध लाग्ने र आफ्नो धर्म फैलाउने मनसाय बौद्ध समाजको हुँदैन। बौद्धहरूको धर्म प्रचारको तरिका अरूलाई बदलेर नभई पहिला आफूलाई बदल्ने र त्यसबाट अरूलाई प्रभावमा पार्ने हो। यसका लागि कुनै पनि समय उपयुक्त मानिन्छ। दसैंको बेला, कसैको आमन्त्रणमा वा व्यक्तिगत रुचिले पशुबलि विरूद्धको कार्यक्रममा बौद्ध भिक्षुहरू सरिक भएका हुनसक्छन् तर बौद्धहरू संस्थागत रूपमा यसरी आएको पाइँदैन। बरू कतिपय बौद्ध विहारमा दसैंको अवसरमा काटिएका पशुहरूको सुगतिको कामना गर्दै ध्यानमा बसेका हुन्छन् अर्थात् पशुबलीका पक्षपातिहरूको मनसाय पनि ती जीवहरूको सुगति नै हो।

दसैंमा पशुवलीको औचित्य वा अनौचित्यको बहस महत्वपूर्ण छ तर यसको छिनोफानो गर्न बलमिच्याइँभन्दा व्यापक छलफल र विचार विमर्श हुनु जरुरी छ। हिन्दू धर्मभित्र एउटै मतवाद र पद्धतिहरू पनि अनेकौं भएका कारण सबैको अस्तित्वलाई स्वीकार्नु पर्ने हुन्छ। गैरहिन्दू समाजले पनि बाह्य हस्तक्षेपको बाटोबाट नभएर आआफ्नो ठाउँमा रही आआफ्नो सन्देश प्रवाह गर्नुपर्दछ। हिन्दू समाज हिजोको आजै यो रूपमा आएको नभएर सयौं वर्षको अन्तरालमा परिमार्जित र परिष्कृत हुँदै आएको कुरा ऐतिहासिक रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। समयको क्रममा परिमार्जित र परिष्कृत हुने क्रमलाई कसैले रोक्न सक्दैन। त्यसैेले अरुको विरोध गर्दा आफूलाई पनि नियाल्नु जरुरी हुन्छ।

  • श्रोत :आइएनएस-स्वतन्त्र समाचार

महाअष्टमी पर्व, दुर्गा भवानीको पूजा गरिँदै

काठमाडौं । नवरात्रको आठौँ दिन आज देशभर माता दूर्गा भवानीको पूजा आराधना गरी महाअष्टमी पर्व मनाइँदै छ । आज दशैंघर र कोतलगायत शक्तिपीठहरूमा बलिसहित पूजाअर्चना र दुर्गा सप्तशती पाठ गर्ने परम्परा छ ।

आज महाकाली, महालक्ष्मी र महासरस्वतीको विशेष पूजाआजा गरिन्छ । महाअष्टमीको दिन दुर्गा भवानीलाई शक्तिशाली बनाउने दिन भएकाले यसको विशेष महत्व रहेको छ ।

आजको दिन शास्त्रसम्मतरुपमा दशैँघर, कोतलगायत राज्यका विभिन्न शक्तिपीठमा पशु बलि दिई दुर्गा भवानीको विशेष पूजाआजा गरिन्छ । दुर्गा सप्तशती, श्रीमद्देवीभागवत र देवी स्तोत्र पाठ गरिन्छ ।

उपत्यकाभित्रका शक्तिपीठहरू गुह्येश्वरी, मैतीदेवी, कालिकास्थान, भद्रकाली, नक्साल भगवती, शोभा भगवती, विजेश्वरी, इन्द्रायणी, रक्तकाली, वज्रयोगिनी, सङ्कटा, बज्रवाराही, दक्षिणकाली, चामुण्डा, सुन्दरीमाईलगायत मन्दिरहरूमा पनि बलिसहित पूजाआजा गर्नेहरुको बिहानैदेखि भीड लागेको छ ।

उपत्यका बाहिरका गोरखाको मनकामना, पर्साको गहवामाई, सप्तरीको छिन्नमस्ता भगवती, धनुषाको राजदेवी, डढेलधुराको उग्रतारा, काभ्रैपलाञ्चोकको चण्डेश्वरी, नाला भगवती र पलाञ्चोक भगवती, सिन्धुपाल्चोकको पाल्चोक भगवती, दोलखाको कालीञ्चोक भगवतीलगायतका शक्तिपीठहरूमा पनि बलिसहित पूजा आराधना गर्ने श्रद्धालु भक्तजनहरूको घुइँचो लागेको छ ।

आजको दिन कलपूर्जा, हातहतियार र सवारी साधनलाई विशेषरुपमा सरसफाइ गरी देवी स्थापना गरिएको स्थानमा राखी पशुबलिसहित पूजाआजा गर्ने गरिन्छ । यी साधनलाई देवीको शस्त्र अस्त्रका रुपमा मानी पूजा गर्ने गरिएको हो ।

देवीका शस्त्र अस्त्रसहित चतुरङ्गिणी सेनाको पनि आह्वान गरी पूजा गर्ने गरिन्छ ।

पशुबलि नचढाउनेहरूले भने आज पूजा कोठामा आ-आफ्नो कूल परम्पराअनुसार काँक्रो, घिरौँला, कुभिण्डो, मूला र नरिवल आदि बलि चढाइ पूजाआजा गर्ने गर्दछन् । आज राति हनुमानढोकाको दशैँघरमा राज्यका तर्फबाट ५४ बोका र ५४ राँगाको बलिसहित कालरात्रि पूजा गर्ने गरिन्छ ।

यस्तो छ तपाईंको आश्विन १७ गते सोमबारको राशिफल

ज्योतिषाचार्य नारायणप्रसाद भण्डारी
आज मिति २०७९ साल आश्विन १६ गते आइतबार, ई.सं.– २ अक्टोबर, २०२२ । तिथि– आश्विन शुक्लपक्ष सप्तमी, नक्षत्र – मूल, योग– सौभाग्य, करण– गर, चन्द्रराशि– धनु, सूर्योदयः ५ः५७, सूर्यास्तः १७ः४७ ।

मेष : मान्यजनको सुझावलाई नमान्नाले काम बिग्रन सक्छ ।

वृष : आफन्तका बीचमा खटपट, चिन्ता र शंका उब्जने छ ।

मिथुन : विगतको श्रमबाट प्रशस्त धन लाभ हुनेछ ।

कर्कट : व्यापारमा पनि प्रशस्त फाइदा हुनेछ ।

सिंह : फाइदाका पछि लाग्दा साथीभाइसँग असमझदारी बढ्न सक्छ ।

कन्या : समयमा होस नपुग्नाले काम रोकिन सक्छ ।

तुला : प्रशंसकहरू बढ्नेछन्, आक्षेप लगाउनेहरू निष्क्रिय हुनेछन् ।

वृश्चिक : पुरानो समस्या सुल्झाउन कठिन हुनेछ ।

धनु : शुभचिन्तकहरूले पूर्ण समर्थन प्रदान गर्नेछन् ।

मकर : यात्रामा पनि झण्झट आइलाग्नेछ ।

कुम्भ : उद्योग तथा बन्दव्यापारबाट राम्रो फाइदा लिन सकिने छ ।

मीन : अवसरको खोजीमा असाध्यै दौडधुप गर्नुपर्ने दिन छ ।

किन विवादित हुने गरेको छ शान्तितर्फको नोबेल पुरस्कार ?

काठमाडौं । सन् १९०१ मा पहिलो पटक वितरण गरेदेखि नै शान्तिका लागि नोबेल पुरस्कार विवादमा तानिंदै आएको छ । ६ विधामध्ये शान्तितर्फको पुरस्कार सबैभन्दा धेरै आलोचित हुने गरेको छ । सन् १८९६ मा आफ्नो मृत्युपछि स्वीडेनी उद्योगपति अल्फ्रेड नोबेलले शान्तिसहित विभिन्न विधामा पुरस्कार वितरण गरिन्छ ।

प्रस्तुत छ अहिलेसम्म विवादमा तानिएका नोबेल शान्ति पुरस्कार-

बाराक ओबामा
सन् २००९ मा अमेरिकी राष्ट्रपति बराक ओबामाले नोबेल शान्ति पुरस्कार पाउँदा उनी आफैलाई पत्यार लागेको थिएन् । सन् २०२० मा ओबामाले आफ्नो आत्मवृत्तान्तमा समेत ’केका लागिरु’ भनेर प्रतिक्रिया जनाएका छन् । उनी पदमा पुगेको नौ महिना दिइएकोले आलोचकहरूले त्यसलाई अपरिपक्व निर्णय बताएका थिए । मनोनयन दर्ता गर्ने समय उनले शपथ लिएको १२ दिनमा सकिएको थियो। ओबामाले आफ्नो दुई वर्षे कार्यकालमा अफगानिस्तान, इराक र सिरियामा सेना तैनाथ थिए।

यासेर अराफात
प्यालेस्टिनी पूर्व नेतालाई सन् १९९४ मा इजरेली प्रधानमन्त्री इत्ज्याक रबिन र इजरेली विदेश मन्त्री सिमोन प्यारेससँगै नोबेल शान्ति पुरस्कार दिइएको थियो । ओस्लो सम्झौताका लागि सो पुरस्कार दिइएको थियो। सम्झौताले इजरेल–प्यालेस्टेनी द्वन्द्वलाई समाधानको एउटा आशा देखाएको थियो । अर्धसैनिक गतिविधिमा संलग्न रहेका अराफातलाई सो पुरस्कार दिने निर्णयको इजरेल र देशबाहिर पनि आलोचना गरियो। उनको नामको मनोनयनको विरोधमा नोबेल कमिटीका एक सदस्य ले राजीनामा नै दिएका थिए।

आङ सान सुकी
बर्मेली नेत्री सुकीले त्यहाँको सैन्य शासनविरुद्ध अहिंसात्मक आन्दोलका लागि सन् १९९१ मा नोबेल शान्ति पुरस्कारबाट सम्मानित भएकी थिइन् । तर, २० वर्षपछि उनी सोही पुरस्कारका कारण आलोचित बनिन् । आफ्नो पार्टी र आफू सरकारमा हुँदा अल्पसंख्यक मुस्लिम रोहिन्ज्याहको हत्या र गम्भीर मानवअधिकार हनन विरुद्ध उनी एक शब्द नबोलेको उनीमाथि आरोप लागेको थियो ।उनको पुरस्कार खोसिनुपर्ने माग उठेको थियो ।

आबी अहमद

सन् २०२० को डिसेम्बरमा इथियोपियाका प्रधानमन्त्रीलाई प्रदान गरिएको पुरस्कार पनि विवादमा तानिएको थियो । इरिट्रियासँग लामो विवाद समाधान गर्न उनले चालेको कदमका लागि सो पुरस्कार दिइएको थियो । उनलाई दिइएको सम्मानको पनि आलोचना भएको थियो । अहमदले देशको उत्तरी टिग्रे क्षेत्रमा फौज पठाएको भन्दै अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले आलोचना गरेको थियो । टिग्रेमा भएको युद्धमा हजारौंको मृत्यु भएको थियो ।

वाङगारी मादाई
केन्याकी दिवंगत अभियानकर्मी बाङगारी मादाईले सन् २००४ मा पाएको नोबेल पुरस्कार पनि बिबादमा तानिएको थियो । सो पुरस्कारले सम्मानित हुने उनी पहिलो अफ्रिकी महिला हुन् । उनले एचआईभी र एड्सका विषयमा दिएको हल्का प्रतिक्रियाका कारण उनी पनि विवादरहित बन्न सकिनन् । मादाईले एचआईभी भाइरस जैविक हतियारका रूपमा प्रयोगशालमा बनाइएको र त्यो अश्वेत मानिसलाई निर्मूल गर्न बनाइएको टिप्पणी गरेकी थिइन् ।

हेनरी किसिन्जर
सन् १९७३ मा तत्कालीन अमेरिकी विदेश मन्त्री हेनरी किसिन्जर पनि यो पुरस्कारबाट सम्मानित भएका थिए । विदेश नीतिका केही विवादित घटनाक्रममा संलग्न भएका व्यक्तिलाई पुरस्किृत गरिएको भन्दै उनको अमेरिकामा नै विरोध भयो । उत्तर भियतनामी नेता ले डक थो सँगै भियतनाम युद्धलाई विराम गराउन महत्वपूर्ण योगदान दिएको भन्दै हेनरीलाई सम्मान गरिएको थियो । कम्बोडियामा भएका गोप्य बम हमला र दक्षिण अमेरिकाका तानाशाह शासकलाई सहयोग गरेको उनीमाथि आरोप लागेको थियो । न्यूयोर्क टाइम्स पत्रिकाले त्यसलाई ’नोबेल युद्ध पुरस्कार’ भनेर टिप्प्णी गरेको थियो ।

गान्धीले नपाउँदा आलोचना
अहिंसाबादी नेता महात्मा गान्धीको नाम धेरै पटक नोबेल शान्ति पुस्कारका लागि मनोनयमा पर्दा समेत उनले पुरस्कार पाएनन् । तत्कालीन रूपमा शान्ति पुरस्कार छनौट समितिका अध्यक्ष तथा इतिहासविद् गेर लुन्डसेडले गान्धीको उपलब्धिलाई सम्मान गर्न नसक्ने काम नोबेल इतिहासको सबैभन्दा ठूलो भूल भएको बताएका थिए । एजेन्सी

देशभर आंशिकदेखि सामान्य बदली रहने, केही प्रदेशमा क्षणिक बर्षाको संभावना

काठमाडौं । हाल देशमा मनसुनी वायुको सामान्य प्रभाव रहेको छ ।

सोमबार बिहान देशका पहाडी भू-भागमा आंशिकदेखि सामान्य बदली रही बाँकी भू-भागहरूमा आंशिक बदलीदेखि मौसम सामान्यतया सफा रहेको छ।

दिउँसो प्रदेश १, मधेश प्रदेश र बागमती प्रदेशमा आंशिकदेखि सामान्य बदली रही बाँकी प्रदेशहरूमा आंशिक बदली रहनेछ। प्रदेश १ र बागमती प्रदेशका केही स्थानहरूमा तथा बाँकी प्रदेशहरूका एक/दुई स्थानमा मेघ गर्जन चट्याङसहित हल्कादेखि मध्यम वर्षाको सम्भावना रहेको छ।

राति देशभर आंशिकदेखि सामान्य बदली रहनेछ। प्रदेश १, मधेश प्रदेश र बागमती प्रदेशका थोरै स्थानहरूमा तथा बाँकी प्रदेशहरूका एक/दुई स्थानमा हल्कादेखि मध्यम वर्षाको सम्भावना रहेको छ।

फुटवल हिंसामा परी इन्डोनेसियामा १२७ बढीको मृत्यु

काठमाडौं । इन्डोनेसियामा फुटबल खेलका क्रममा भएको हिंसामा परी १२७ भन्दा बढीको मृत्यु भएको छ ।

समाचार एजेन्सी रोयटर्सले इन्डोनेसियाली प्रहरीलाई उद्धृत गर्दै बताए अनुसार खेलका क्रममा भएको हिंसामा करिब १ सय २७ जनाको मृत्यु भएको हो ।

इन्डोनेसियाको पूर्वी जाभा प्रान्तका प्रहरी प्रमुखको भनाई उद्धृत गर्दै रोयटर्सले आइतबार एक फुटबल खेलको क्रममा जम्मा भएको भीडमा भागदौड मच्चिंदा १ सय २७ जनाको मृत्यु भएको र १८० जना घाइते भएको जनाएको छ ।

हार्ने पक्षका समर्थकहरूले मैदानमा प्रवेश गरेर खेलाडी तथा बिजयी पक्षधर समर्थकहरुलाई आक्रमण गरेका थिए भने अचानक देखा परेको भीड नियन्त्रण गर्न प्रहरीले अश्रु ग्यास तथा लाठी प्रहार गरेका थिए । सो गर्दा पनि नियन्त्रणमा आउन नसकेको हिंसामा परी १२७ भन्दा बढी फुटवल दर्शकको मृत्यु भएको हो ।

समानुपातिक बन्द सूची सच्चाउने आज अन्तिम दिन

काठमाडौं । प्रतिनिधिसभा र प्रदेशसभा निर्वाचनका लागि समानुपातिक बन्दसूचीमा भएको त्रुटि सच्याउन निर्वाचन आयोगले दलहरूलाई दिएको समायावधी आज सकिँदैछ ।

मंसिर ४ को निर्वाचनका लागि आयोगले राजनीतिक दलहरूलाई बन्दसूचीमा देखिएको त्रुटि संशोधनका लागि ९ गतेदेखि आजसम्म अर्थात मंसिर १६ सम्मको समयावधि दिएको थियो ।

समानुपातिकतर्फ प्रतिनिधिसभाका लागि ४८ दलले बन्दसूची पेस गरेका थिए । जसअनुसार शनिबार नेकपा (एमाले), नेपाली कांग्रेस, नेकपा (माओवादी केन्द्र), नेकपा (एकीकृत समाजवादी), राष्ट्रिय जनमोर्चासहित ९ वटा राजनीतिक दलले शनिबार संशोधित बन्दसूची पेस गरेका छन भने बाँकी रहेका १२ वटा दललाई बन्दसूचीमा भएको त्रुटि सच्याउन आज आयोगमा बोलाइएको छ । प्रमुख दलसहित ३६ वटा दलले त्रुटि सच्याएर सूची बुझाइसकेका छन् ।

दलहरूले बन्दसूचीमा भएको त्रुटि सच्याएपछि बन्दसूचीमा नाम भएकालाई नाम फिर्ता लिन सोमबार तोकिएको छ ।

अर्बौको कमिशनका लागि खेलौना बनाइयो बुढिगण्डकीलाई

-केदार सुवेदी

काठमाडौं । राजनीतिक दल र तिनका नेताले देशको विकास निर्माणमा कसरी खेल्छन् भन्ने प्रत्यक्ष उदाहरण हो अहिले सम्मकै सबैभन्दा ठूलो जलविद्युत आयोजना बुढिगण्डकी। नेताहरूले- १२ सय मेगावाट क्षमताको बुढिगण्डकी बहुउद्धेश्यीय जलविद्युत् आयोजना समयमै सुरु गरेर र सम्पन्न हुन दिएका भए यसले मात्रै देशलाई वर्षको ६५ अर्ब आम्दानी दिन्थ्यो। २०६९ मा नै विस्तृत ‘डिजाइन’ हुँदाको हिसाब हो यो।

तर विस्तृत अध्ययन सम्पन्न भएको दश वर्ष वित्न लाग्दा पनि दशकभरी यो आयोजना आफैले बनाउने कि विदेशीलाई दिने भन्ने नेतृत्त्वको मल्लयुद्ध र त्यसभित्र कमिशनको लोभमा परेर निर्माण थालनीको कुनै आकार समेत देखिन सकेको छैन। अघिल्लो ओली सरकारले एउटा चिनियाँ कम्पनीलाई जिम्मा लगाएको थियो। अहिलेको सरकारले त्यसबाट खोसेर आफैं बनाउने त भन्यो तर त्यसको कुनै मोडालिटी ल्याएन।

दिने लिने दिने लिने

२०६९ मा विस्तृत अध्ययन मात्र भएन आफै बनाउने भनेर विकास समिति समेत बन्यो। २०७४ साल जेठमा त्यो समिति नै खारेजीमा पर्‍यो र विदेशी कम्पनीको हातमा हालियो। त्यसबेला माओवादी नेतृत्वको सरकार थियो। त्यसलगत्तै काँग्रेस नेतृत्वको सरकार बन्यो। त्यो वर्षको कार्तिकमा विदेशी कम्पनीबाट खोसेर आफै बनाउने भनी निर्णाय गर्यो। २०७३ मा आफै बनाउने भनेर एमालेको सरकारले पेट्रोलियम पदार्थमा कर समेत लगाएको थियो जुन रकम करिब एक खर्बको हाराहारीमा पुगेको छ। त्यसको २ वर्षपछि २०७५ सालमा फेरी एमालेको नेतृत्वमा नै सरकार बन्यो नेकपाका नाममा। २०७५ असोजमा नेपालबाट खोसेर फेरी विदेशी कम्पनीलाई नै दियो। यो सरकार ढलेको नौ महिना पछि फेरी कांग्रेसको सरकारले त्यो कम्पनीबाट खोसेर नेपाललेनै बनाउने गरी फिर्ता ल्याइयो।

केपी ओली नेतृत्वको दुइतिहाइ सरकारले आफनै पूर्व निर्णय विरुद्ध हुनेगरी यो आयोजनालाई जसरी विदेशको त्यही कम्पनीलाई जिम्मा लगाइयो त्यसको साढे तीनवर्ष (२०७५ असोज देखि २०७८ चैत्र) सम्म त्यो कम्पनीले ओगटनु बाहेक केही गरेन। फेरी २०७८ चैत्रको अन्तिम तिर अर्थात भरखरै सरकारले त्यो कम्पनीबाट खोसेर आफै बनाउने भनी यता ल्याएको छ। तर बन्ने नबन्ने भन्ने अझै निश्चित हुनसकेको छैन। अबको एकवर्षमा देशमा तीनतहका निर्वाचन सम्पन्न हुनुपर्ने छ।

यो आयोजना निर्माणको सन्दर्भ प्रत्यक्ष रुपले नै कमिशनसँग जोडिएको देखियो त्यो पनि ठूलो अङ्कमा। कतिपयले त खर्बकै हाराहारीमा हुनेगरी हिसाब गरेका छन्। उल्लेखित रुपमा कहिले दिने र कहिले खोस्ने फेरी कहिले दिने र कहिले खोस्ने काममा विदेशी कम्पनी एउटै हो, सरकारमात्रै भिन्न भिन्न रहे। यद्यपी आफैले बनाउने भन्ने कुराचाहिँ नराम्रो होइन।

विस्तृत अध्ययन प्रतिवेदनले साढे दुई खर्बको लागत अनुमान गरेको र त्यसपछि योजना आयोगले आन्तरिक स्रोत समेत पहिचान गरेको यति ठूलो आयोजना दुइवटा सरकारले एउटा ठाडो निवेदनका भरमा विना प्रतिस्पर्धा विदेशी कम्पनीलाई सुम्पिएको घटना सामान्य थिएन। त्यस्तो अवसर पाउने कम्पनीले परियोजना निर्माणको जिम्मा पाएको करिव तीन वर्षसम्म काम नथाल्दा पनि त्यसबेलाको ताकेता समेत गरेन। पटकपटक सार्वजनिक भएका जानकारी अनुसार कारण थियो उच्च अङ्कको कमिशन।

पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ (२०७४ जेठ २१) र केपीशर्मा ओली (२०७५ असोज ६) सरकारले यो आयोजना विदेशी कम्पनीलाई सुम्पने गरी गरेका निर्णयहरूको स्वतन्त्र अध्ययन भयो भने यो कमिशन काण्ड आफै प्रकट हुनेछ। यी दुवै सरकारले गरेका यी दुई निर्णय धेरै नै अस्वाभाविक छन्।

अवस्था कस्तोसम्म छ भने विदेशी कम्पनीलाई यसरी दिइँदा विस्तृत प्रतिवेदनले गरेको लागत अनुमानभन्दा यी सरकार आफैले ४०–५० अर्ब थपेर प्रतिस्पर्धा विना नै आयोजना जिम्मा लगाएका थिए। यसैकारण पनि यी सरकार प्रमुखहरूको कमिशनको आकांक्षा ठूलो अङ्कमा रहेको भन्ने विवरणहरू त्यसबेलादेखि नै सार्वजनिक भैरहे। यी निर्णयहरू जति अस्वाभाविक रुपले भए तिनले पनि यस्तै संकेत गर्छन। तिनै निर्णय हेरेर कतिपयले त राज्यको सर्वोच्च कार्यकारी निकायका प्रमुख प्रधानमन्त्रीले नै यो आयोजना विदेशीलाई बेचेका समेत आरोप लगाएका थिए।

नौ अर्ब घूसका कुरा

यी सबै दृश्य प्रकट भैरहेका बेला हो पूर्व प्रधानमन्त्री डा।बाबुराम भट्टराईले त्यसबेला वहाल रहेका प्रधानमन्त्री उहाँको पार्टीकै अर्का अध्यक्ष पूर्व प्रधानमन्त्री र प्रमुख विपक्षी दलका नेता, पूर्व प्रधानमन्त्रीबीच ९ अर्ब रुपैयाँ बाँडचुँड गरेको भनी सार्वजनिक आरोप लगाउनुभयो। यो २२ असोज २०७७ को कुरा हो र स्थान हो गोरखा। यो जिल्लाको पालुङ्टार नगरपालिका–६ पौवाटारमा आयोजित राजनीतिक कार्यक्रममा बोल्दै डा. बाबुराम भट्टराईले तीन प्रधानमन्त्रीले अर्बौंको भ्रष्टाचार गरेको प्रमाण पेश गर्न आफू तयार रहेको पनि बताउनुभयो।

डा. बाबुराम भट्टराईकै शब्दमाः ‘म प्रधानमन्त्री छँदा शुरु गरेको बूढीगण्डकी जलविद्युत आयोजनाबाट केपी शर्मा ओली, शेरबहादुर देउवा र प्रचण्डले नौ अर्ब रुपैयाँ कमिशन खाएर अलपत्र पारिरहेका छन्, मलाई थाहा छ। यो कुरा प्रमाणित गर भन्नुभयो भने म तुरुन्त गर्न सक्छु। यो मात्र होइन, अरु दस, आठ वटा आयोजनाबाट अर्बौंअर्ब कमिशन खाएर मुखमा बुझो लाएर बसेका छन्।‘

पूर्व प्रधानमन्त्रीले यति किटानी साथ नाम र अङ्क नै तोकेर यतिठूलो रकम भ्रष्टाचार गरेको र त्यसको प्रमाण नै आफुसँग भएको भनी दावी गरेको कुरा यो चैत्रसम्म १६ महिना भयो कतै छानबिनको नाम समेत लिइएको छैन। बरु त्यसबेला दलका तर्फबाट प्रवक्ता मार्फत वक्तव्य आयो। त्यसमा भनियोः हाम्रा अध्यक्षद्वय, प्रधानमन्त्री केपी ओली र पुष्पकमल दाहालले परियोजनाबाट घुस खाएको भनि लगाएको आरोप ‘विल्कुल झूठ, आधारहिन, गलत, कपोकल्पित र दुरासयपूर्ण रहेको हुँदा त्यसलाई पूर्णरुपमा खारेज गर्छौ। हामी त्यससँग सम्बन्धित तथाकथित कुनै प्रमाण भए सार्वजनिक रुपमा र राज्यको सम्बन्धित आधिकारिक निकायमा पेश गर्न चुनौती दिन्छौँ। यद्यपि त्यस प्रकारको कृत्रिम आरोपको तथाकथित प्रमाणको हौवा भ्रमको खेती मात्र हो भन्ने स्पष्ट नै छ,। तसर्थ राज्यको गरिमामय उच्च पद सम्हालिसकेका व्यक्तिबाट प्रचारित यस प्रकारको आपत्तिजनक एवं गैरजिम्मेवार अभिव्यक्तिका निम्ति सार्वजनिक क्षमा याचना हुनुपर्दछ (नेकपा प्रवक्ता २८ असोज २०७७)।‘

तर आरोप लगाउने डा।बाबुराम भट्टराईले क्षमा माग्नुभएन। बरु प्रमाणित गर्न तयाार हुनुभयो। यसको जवाफ दिदै उहाँको ट्वीटमा लेखियो –‘बुढीगण्डकी, एनसेल, वाइडबडी, सुरक्षा प्रिन्टिंग, यति, ओम्नीलगायत सबै ठूला भ्रष्टाचार काण्डको छानबिन र दण्डसजाय गर्न अधिकारसम्पन्न जनलोकपाल गठन गरौं। सबै उच्च पदासीनहरूको सम्पत्ति छानबिन गरौं। म पूर्ण सहयोग गर्न र दोषी ठहरे दण्डित हुन तयार छु।‘

उल्लेखित –‘बुढीगण्डकी, एनसेल, वाइडबडी, सुरक्षा प्रिन्टिंग, यति, ओम्नीजस्ता ठूला भ्रष्टाचार काण्ड‘ का रुपमा स्थापित भएका छन्। भ्रष्टाचारको अवस्थाबारे विभिन्न देशको अध्यन गर्ने विश्वव्यापी संस्था–ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेशनलले सार्वजनिक गरेको त्यसै वर्षको प्रतिवेदनमा नै यो कुरा अर्थात भ्रष्टाचार भएको र त्यसको संरक्षण गरेका भन्ने वहालवाला प्रधानमन्त्रीको नामै किटेर उल्लेख भएको छ।

एउटै आयोजनामा यतिठूलो रकम लेनदेन गरेको भनी जब छानबिनका लागि आरोप लगाउनेबाट यस्तो चुनौती आयो, त्यसपछि, आरोपित तीनै जनाले लाज–गालका लागि तिनका दलका तर्फबाट सामान्य वक्तव्यसम्म आयो। विषय चाहिँ गम्भीर रुपले अध्ययन गर्नुपर्ने प्रकृतिको थियो। तर आरोपित ती नेता भने मौन रहे। मौनताको त्यो अवस्था अहिलेसम्म कायम छ।

खासगरी यो आयोजना विदेशीलाई दिने कि आफैले बनाउने भन्नेमा विवादित रह्यो। पछिल्लो समय सरकारले यो बूढीगण्डकी जलाशययुक्त जलविद्युत् आयोजना स्वदेशी लगानीमै बनाउने भन्ने निर्वाचन आचारसंहिता लागु भएको अघिल्लो दिनको मन्त्रिपरिषद् बैठकले निर्णय गरेको छ। चिनियाँ कम्पनी ‘चाइना गेजुवा ग्रुप कम्पनी लिमिटेड‘बाट यो खोसिएको छ। यसले अर्का नेता एमालेका अध्यक्षलाई निश्चयनै चिढाएको हुनुपर्छ। त्यसकारण उहाँले मनमनै यो आयोजना फेरी गेजुवालाइनै दिने गरी तयारी गरेका हुनुपर्ने अनुमान पनि गर्न थालिएको छ।

यो ‘आफै बनाउने‘ भन्ने निर्णय एउटा प्रधानमन्त्रीबाट दुई पटक निर्णय भयो। अहिलेका प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाकै नेतृत्वको सरकारले २०७४ कात्तिक २७ मा यो आयोजना निर्माणबाट गेजुवालाई निकाल्ने निर्णय गरेको थियो । त्यसबेला माओवादी पनि सरकारमै थियो। तर त्यसको एकवर्षपछि माओवादी गठवन्धन सहितको ओली नेतृत्वको सरकारले नेपालले नै बनाउने भनी गरिएको उक्त निर्णय उल्टाउँदै गेजुवालाई नै जिम्मा लगायो। त्यसमा पनि अनुमानित लागत भन्दा ४०–५० अर्ब बढी हुनेगरी। यो एक प्रकारले आयोजनामा प्रतिशोध लिएको जस्तो लिएको मानिएको थियो जसले कमिशन तर्फनै संकेत गर्छ। यही थियो सरकारको अस्वाभाविक काम जसले ठूलै अङ्कमा कमिशनले प्रभाव पारेको देखाउछ। पूर्वप्रधानमन्त्री भट्टराईबाट कसले कति लिए भन्ने जुन आरोप आयो यो विवरण त्योसँग पनि केहीहदसम्म मेल खान्छ।

पहिलो पटक नेपाल आफैले बनाउने भन्ने निर्णय उल्टाएर विदेशी कम्पनी गेजुवालाई दिने निर्णय गरिँदाको समय अन्तर करिब एक वर्षको देखिन्छ। ओली सरकारको यस्तो निर्णय २०७५ असोजमा आएको हो। त्यसपछि करिब साढे तीन वर्ष यो आयोजना गेजुवाको हातमा रह्यो तर आयोजना निर्माणका सन्दर्भमा कुनै काम भएन। कारण मानियो -कमिशनको रकम अङ्क अत्यधिक ठूलो हुनु।

सरकारका निर्णयहरू जति अस्वाभाविक हुन्छन् त्यसले निर्णयकर्ताबाट माँगिने रकम अर्थात भ्रष्टाचार हुन लागेको रकमको अङ्क बढाउछ भन्ने विश्व्यापी मान्यता रहँदै आएको छ। यो निर्णय पनि त्यही मान्यता भित्र पर्ला।

यति ठूलो, करिब तीन खर्बको आयोजना गेजुवालाई दिइँदा कतै पनि प्रतिस्पर्धा गराइएन। इन्जिनियरिङ, खरिद, निर्माण र लगानी (ईपीसीएफ) मोडलमा आयोजना बनाउने भन्ने निर्णय भएको थियो लागत अनुमान देखिका सबै काम उसैले गर्नुपर्ने हुन्छ। ठेकेदार कम्पनीलाई नै लागत अनुमान र निर्माण गर्न दिइयो भने आर्थिक पक्षमा मनपरी त्यहीँबाट सुरु हुन्छ। त्यसमाथि प्रतिस्पर्धा पनि नगराइएपछि त लागत जति तोके पनि भयो।

असोज ५ को राती बसेको मन्त्रिरिषदको बैठकले देशकै अहिलेसम्मकै सवभन्दा ठूलो जलविद्युत आयोजना एउटा विदेशी कम्पनीलाई दिने निर्णय गर्यो। त्यसपछि मात्र सम्बन्धित मन्त्रालयलाई सो कम्पनीसँग वार्ता गरी सम्झौता गर्न निर्देशन समेत दियो।

प्रधानमन्त्रीको गोजीबाट प्रस्ताव

यसबारे बैठकको सुरुमा कुनै मन्त्रीलाई यस्तो प्रस्ताव आउँदैछ भन्ने सुँइको पनि थिएन। दिनहूँजसो सामान्य अरु काम कार्वाही र प्रधानमन्त्रीको भोलिपल्टदेखि हुने अमेरिका भ्रमणको कार्यक्रम स्वीकृत गरेपछि बैठक टुंगिनेबेलामा प्रधानमन्त्रीले कोटको गोजीबाट एउटा निवेदन झिके। त्यही विवरण मन्त्रिपरिषद्को माइन्युटमा उतारियो र सो अनुसार गर्ने भन्ने व्यहोरा थपेर निर्णय गरियो। त्यसपछि जलस्रोत मन्त्रीलाई वार्ता गरेर सम्झौता गर्न निर्देशन दिँदै उनका हातमा निवेदन थमाइयो। कतिसम्म भने जलस्रोत मन्त्रीले यो के भएको हो भन्ने त्यो बेला भेउसमेत पाउन सकेका थिएनन्। जुनकुरा दुई दिनपछि असोज ७ मा पत्रकार सम्मेलन गर्दै मन्त्रीले यसको संकेत गरेका थिए। उनको आसय थियो, निवेदन लिनेदेखि प्रस्ताव आउने सबै काम प्रधानमन्त्रीको कार्यालयबाट सम्पन्न भयो।

करिव तीन खर्बको लागत हुने र राष्ट्रिय गौरवको मानिएको आयोजना त्यस दिनदेखि एउटा विदेशी कम्पनीका हातमा गयो। यो प्रसंग हो स्वदेशी लगानीमै निर्माण गर्ने भनिएको १२ सय मेगावाट क्षमताको बुढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजना पुनः चिनियाँ कम्पनी चाइना गेजुबा ग्रुप कम्पनी (सीजीजीसी) लाई दिने निर्णय गर्दाको। मन्त्रिपरिषद् बैठकले आयोजना इन्जियिरिङ प्रोक्युरमेन्ट कन्स्ट्रक्सन फाइनान्सिङ (ईपीसीएफ) मोडेलमा निर्माण गर्ने भनेको छ। यो भनेको सबैकुरा उसैले गर्ने हो। आयोजनाको लागत निर्धारण, बनौट र त्यसका लागि लगानी खोज्ने काम पनि। जति व्याजदरमा ऋण लिएपनि भयो। उसले खोजेको ऋणमा सरकार जमानी बस्ने मात्र हो। प्रतिस्पर्धा नै नगराइएपछि जे गर्दा पनि हुने भयो। देशभित्रकै र केही करोडको एउटा पुल बनाउन समेत पाउँदैनन् नेपालीले विना प्रतिस्पर्धा। देशको कानुन पनि त्यस्तै छ प्रतिस्पर्धा नै गराउनु पर्ने। यो आयोजनामा सरकार परिवर्तन हुँदै पिच्छे लुकाएर गरिने फरक–फरक निर्णयलाई यो सरकारले पनि निरन्तरता दियो विभागीय मन्त्रीसँग पनि लुकाएर।

बुढीगण्डकी केपी ओली पहिलोपटक प्रधानमन्त्री हुँदा गेजुवालाई नै दिने तयारी गर्नुभएको थियो। सूचना चुहिएपछि संसद्को जलस्रोत समितिद्वारा प्रक्रिया पूरा गरेर मात्रै निर्णय गर्न निर्देशन दिएको थियो र त्यसबेला संसदीय समितिको निर्देशनपछि प्रक्रिया स्थगन गरियो। पुष्पकमल दाहाल नेतृत्वको गठबन्धन सरकारको राजीनामा दिएपछिको अन्तिम मन्त्रिपरिषद् बैठकबाट गेजुवालाई दिने निर्णय भयो र यो सरकारले बालुवाटारमा हतार–हतार सम्झौता आदान–प्रदान गरेको थियो।

ठाडो निवेदन ठाडै काम

गेजुवालाई निर्माण गर्न दिने निर्णयका पछाडि अनेक खेल भएको प्रस्ट देखिएको छ। सीजीजीसी र यसका नेपाली दलालले पैसाको खोलो बगाएरै आयोजना हात पारेका छन्। मन्त्रिपरिषद्ले निर्णय कार्यान्वयनको जिम्मा ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइ मन्त्रालयलाई दिएको छ। आयोजना हात पार्न प्रधानमन्त्री कार्यालयमा भदौ १ गते सम्बद्ध पक्षले ठाडो निवेदन दिएको थियो। यो निवेदन एक महिनासम्म प्रधानमन्त्रीकै खल्तीमा रह्यो। प्रधानमन्त्री जब पुरै दुई हप्तासम्म विदेशमा रहने भए त्यही मौका छोपेर गोजीबाट यसरी बाहिर आयो र पारित हुने प्रस्तावमा परिणत भयो।

उर्जामन्त्रीको मौनता

यो बिषय असोज ७ को पत्रकार भेटमा ऊर्जा, जलस्रोत तथा सिँचाइमन्त्री वर्षमान पुनले खुलाउनु भएको हो। त्यही पत्रकार सम्मेलनमानै बुढीगण्डकीजस्तो राष्ट्रिय महत्वको आयोजना विदेशी कम्पनीलाई दिँदा कम्तीमा प्रतिस्पर्धा गरेको भए लागतमा १५ देखि २० प्रतिशतसम्म कमी आउन सक्थ्यो भन्दै ऊर्जा मन्त्रालयका एक अधिकारीले अनौपचारिक जानकारी गराउँदा उर्जामन्त्री भने मौन रहन रुचाए।

देउवा सरकारले सीजीजीसीबाट आयोजना फर्काएर स्वदेशी लगानीमा निर्माण गर्ने भन्दै आधारभूत मोडलको खाकासमेत तयार गरेको थियो। आयोजना फर्काएलगत्तै विभिन्न शक्ति केन्द्र धाउँदै आएको चिनियाँ कम्पनी र सम्बद्ध व्यक्तिहरू आफ्नो ‘मिसन’मा सफल भए भने सीजीजीसीलाई आयोजना दिनुपर्छ भन्दै प्रधानमन्त्री तथा नेकपाका अध्यक्ष ओली र अर्का अध्यक्ष प्रचण्ड यसबाट प्रत्यक्ष लाभान्वित हुनपुगे।

नोक्सानीको अङ्क

यसअघि सरकारले राष्ट्रिय योजना आयोगका तत्कालीन उपाध्यक्ष स्वर्णिम वाग्लेको नेतृत्वमा बुढीगण्डकी आयोजना स्वदेशी पूँजीमै बनाउनेबारे सुझाव दिन समिति बनाएको थियो। परामर्शदाता ट्रयाकवेल नामक कम्पनीले अधिकतम २ खर्ब ५९ अर्ब लागत अनुमान गरिएको १२ सय मेगाको यो आयोजना स्वदेशी लगानीमै बनाउन सकिने सुझाव वाग्ले नेतृत्वको समितिले दिएको थियो। अहिले यही आयोजना निर्माणका लागि ३ खर्ब लाग्ने अनुमान गरिएको अवस्था छ। यस्तो अनुमान पनि ठेक्का पाउने कम्पनीले आफ्नो निवेदनमा लेखेको भरमा तय हुने क्रममा छ। अवको वार्ता यही ३ खर्बलागतको आधारमा हुने बुझ्न सकिन्छ, यसको उठान र बैठानका यस्ता प्रकृयाले। प्रधानमन्त्रीलाई दिएको निवेदनमा नै यो कम्पनीले यो आयोजनाका लागि ३ सय अर्ब लाग्ने वताएको थियो।

पत्रकार सम्मेलनमा जलस्रोत मन्त्रीले पनि लागतकाबारे यही तीन खर्बकै अनुमान सुनाए पत्रकारलाई। विज्ञहरूले अनुमान गरेको लागत हो २ सय ६० अर्ब। यसमा अर्को १० अर्ब थपिँदापनि २७० अर्बको हुनजान्छ। तर यो ठाउँमा यसको लागत भने तीन खर्ब भन्दा बढी हुने भयो।

प्रधानमन्त्रीमाथि नै लगानी

प्रचण्ड पहिलो संविधानसभाको कार्यकालमा दोस्रो पटक प्रधानमन्त्री हुन खोज्दा उनका एकपात्र (कृष्णबहादुर महरा) मार्फत चिनियाँ कम्पनीले यो प्रयोजनका लागि ५० करोडसम्म खर्च गर्न तयार भएको विवरण सार्वजनिक भएको थियो महराकै स्वरमा रेकर्डमार्फत। यता लिन जाने मान्छे चिनिए तर दिने कम्पनी चाहिं गोप्य नै थियो। त्यसबेला सार्वजनिक भएका विवरण अनुसार गोप्य लेनदेनका लागि मान्छेको हुलिया समेत वताइएको थियो। तर यति भएपछि यो कुरा सेलायो। पछि प्रचण्डले नै आफूले राजीनामा दिएर वालुवाटार छाड्ने दिन यो आयोजना अहिले पाएकै कम्पनीलाई दिइएको थियो जसले धेरै कुराको संकेत गर्छ। प्रधानमन्त्री छानिँदैछन् नेपालको तर चासो बढेको छ चिनियाँ कम्पनीको

प्रधानमन्त्री ओली पहिलोपटक प्रधानमन्त्री भएकै बेलामा चीन भ्रमणमा जाँदा गेजुवाको मुख्य कार्यालयमा पुग्नुभइको समाचार उतिबेलै सार्वजनिक भएको थियो। त्यहाँ उहाँले यो आयोजना उसैलाई दिने भनेर तमसुकनै गरेको बताइएको थियो त्यसबेला।

आवरण तस्बिर सौजन्य : द थर्ड पोल।

 

  • श्रोत: आइएनएस-स्वतन्त्र समाचार

‘साइकल प्लाङक ब्यालेन्स’ को उपाधि थापालाई

कपिलवस्तु । कपिलवस्तुमा भएको ‘साइकल प्लाङक ब्यालेन्स’ प्रतियोगिताको उपाधि सुशान्त थापाले जितेका छन् । शनिबार भएको प्रतियोगितामा उहाँले १२।३७ सेकेन्डमा ४४ मिटर दूरी पार गर्दै प्रतियोगिताको उपाधि जितेका हुन् ।

पानीमाथि ट्रयाक बनाएर खेलिने खेल लायन्स क्लब अफ कपिलवस्तुको आयोजनामा भएको थियो । एक सय ५० प्रतियोगीबीच भएको खेलमा प्रथम भएका थापाले रु ५० हजार नगद पुरस्कार प्राप्त गरेको क्लबका अध्यक्ष राम सुभागे थारूले बताउनुभयो । प्रतियोगिताको पहिलो चरणमा आठ जनाले दूरी पार गरेका थिए । खेलमा रुपन्देही सैनामैनाका रिजन बन्जाडे द्वितीय भए । उनले रु २५ हजार प्राप्त गरे भने १५।०७ सेकेन्डको दूरीमा लक्ष्य चुमेका थिए ।

कपिलवस्तुका शौरव शर्मा तृतीय हुँदा सुदीप घिमिरेले सान्त्वना स्थान प्राप्त गरेका छन् । शर्माले रु १५ हजार पाएका छन् भने १६।२८ सकेण्डमा दूरी पार गरेका थिए । घिमिरेले स्मार्ट वाच पाएर चित्त बुझाए भने १६।५६ सकेण्डमा लक्ष्य चुमेका थिए ।

दोस्रो चरणमा आठ जनाबीच भएको प्रतिस्पर्धामा छ जनाले दूरी पार गरे पनि दुई जना बीचमै असफल भएका थिए । छ जनाबीच दूरी पार गरेको समयलाई आधार बनाई विजेता बनाइएको अध्यक्ष थारूले बताउनुभयो । जिल्लाको वाणगङ्गा नगरपालिका राजापानीको एक पोखरीमा भएको प्रतियोगिता हेर्न दर्शकको बाक्लो उपस्थिति रहेको थियो । कहिल्यै नहेरेको खेल हेर्न पाएको जनाउँदै दर्शक खुसी देखिन्थे ।

प्रतियोगितामा आयोजकले सहभागीको रजिष्ट्रेजन शुल्कवापत रु एक हजार पाँच सय तोकेको थियो भने टिसर्ट, खाजानास्ता, पानी र साइकल नहुनेका लागि साइकल, लाइफ ज्याकेट र हेल्मेटको व्यवस्थापन गरेको थियो । प्रतियोगितामा कपिलवस्तुसँगै रुपन्देहीबाट समेत सहभागी भएको खेल संयोजक विष्णु घिमिरेले जानकारी दिनुभयो ।प्रतियोगिता सहभागीको सुरक्षाका लागि नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बलको एम्बुलेन्सको व्यवस्था मिलाइएको थियो ।

विश्व बैंकले युक्रेनलाई ५३ करोड अमेरिकी डलर सहयोग गर्ने

जेनेभा । विश्व बैंकले युक्रेनका लागि ५३ करोड अमेरिकी डलर सहयोग गर्ने घोषणा गरेको छ ।

विश्व बैंकले युक्रेनलाई ‘रुसको आक्रमणबाट सिर्जित अत्यावश्यक आवश्यकता पूरा गर्न’ ५३ करोड अमेरिकी डलर को पूरक आर्थिक सहयोग गर्ने घोषणा गरेको हो ।

पुनर्निर्माण तथा विकासका लागि अन्तर्राष्ट्रिय बैंकबाट प्राप्त हुने नयाँ ऋणका रूपमा बेलायतले ५० करोड अमेरिकी डलर र डेनमार्कले बाँकी तीन करोड अमेरिकी डलर सहयोग गर्ने विश्व बैंकले शुक्रबार जारी गरेको विज्ञप्तिमा उल्लेख छ ।

विश्व बैंकको अनुमानअनुसार युक्रेनको पुनर्निर्माण र पुनस्र्थापनाको लागत आगामी तीन वर्षमा १०० अर्ब अमेरिकी डलर पुग्ने अनुमान गरिएको छ ।

युक्रेनका लागि आपतकालीन कोषका लागि करिब १३ अर्ब अमेरिकी डलर परिचालन गरिसकेको र त्यसमध्ये ११ अर्ब अमेरिकी डलर वितरण भइसकेको बैंकले जनाएको छ । एजेन्सी

बढ्यो पर्यटकीय क्षेत्रमा चहलपहल

नवलपरासी । बडादसैँसँगै पर्यटकीय क्षेत्रमा चहलपहल देखिएको छ । यसअघि सुनसानजस्तै बनेका जिल्लाका पर्यटकीय क्षेत्रमा अहिले आन्तरिक पर्यटकको उपस्थिति बाक्लो छ । दसैँका अवसरमा हुने बिदासँगै चाडपर्वको उमङ्गले पर्यटकीय क्षेत्रहरूमा आन्तरिक पर्यटकको चहलपहल देखिएको छ ।

नवलपरासी (बर्दघाट सुस्तापूर्व) नवलपुरमा रहेका पर्यटकीय क्षेत्रमा दसैँ सुरु भएयता चहलपहल बढ्दै गएको छ । अन्य समयमा प्रायः सुनसानजस्ता देखिने पर्यटकीय क्षेत्रमा समेत अहिले आन्तरिक पर्यटकको चहलपहल देखिएको छ । नवलपुरमा रहेका धार्मिकसँगै अन्य मनोरमस्थलमा पर्यटकको चाप बढेको छ । नवलपुरमा रहेका पर्यटकीय क्षेत्र त्रिवेणीधाम, मौलाकालिका, दाउन्ने, शाश्वतधाम, अकलादेवी, गङ्गेश्वरधाम, अमलटारी, कुमसोत, धौवादी, पोखरीताललगायतका पर्यटकीयस्थलमा आन्तरिक पर्यटकको चहलपहल बढेको छ ।

जिल्लाको नारायणी तटीय क्षेत्रसहित मध्यवर्ती क्षेत्रमा जङ्गल सफारी, वन्यजन्तु अवलोकनका लागि पर्यटकको आगमन बढ्न थालेको गुन्द्रही ढकाहा मध्यवर्ती सामुदायिक वनका अध्यक्ष नरबहादुर महतोले बताउनुभयो । यहाँ रहेका चारवटा सामुदायिक वनमा एकीकृतरूपमा वन्यजन्तु अवलोकनका लागि प्रबन्ध गरिएको छ । गैँडा अवलोकनका लागि अमलटारी क्षेत्र परिचित रहेको छ । वर्षाको समयमा सुनसान बनेको यस क्षेत्रमा दसैँसँगै पर्यटकको चहलपहल बढेको उहाँले बताउनुभयो । “वर्षा पनि थियो, घुमफिरको समय सुरु भएको थिएन, अब दसैँसँगै घुमफिरका लागि आउनेहरू बढ्ने सङ्केत देखिएको छ”, उहाँले भन्नुभयो, “अहिले चहलपहल बढेको छ ।”

नवलपुरका धार्मिक पर्यटकीय क्षेत्रमा खासगरी पर्यटकको उपस्थिति बढेको छ । जिल्लाकै प्रसिद्ध धार्मिक पर्यटकीय क्षेत्र मौलाकाली, त्रिवेणीधाम, दाउन्ने, शाश्वत धाम, अकला देवी, गलेश्वरधाममा पर्यटकको बाक्लो उपस्थिति देख्न सकिन्छ । धार्मिक पर्यटकीय क्षेत्रबाहेक प्राकृतिक स्थान कुमसोत, झरना खोला, धौवादी, नारायणी तटीय क्षेत्रमा समेत आन्तिरक पर्यटकको सङ्ख्या बढ्न थालेको छ ।

जिल्लाका पर्यटकीय क्षेत्रमा लगभग सबैजसो आन्तरिक पर्यटककै उपस्थिति हुने गरेको छ । चाडबाडमा घुम्ने संस्कृतिको विकास हुँदा आन्तरिक पर्यटनको प्रवद्र्धनमा समेत सहयोग पुग्न थालेको छ । पछिल्ला केही वर्षबाट मुख्य चाड सुरु भएपछि हुने बिदाको अवसरमा घुम्ने संस्कृति विकास हुँदै जान थालेको छ । यसले पर्यटन क्षेत्रका व्यवसायीसमेत उत्साहित बनेका छन् । कावासोती–१५ मा होटल सञ्चालन गर्नुभएको जीतनारायण थनेत भन्नुभयो, “दसैँसँगै घुमफिरका लागि हिँड्नेको जमात बढ्दै छ, मानिस घुमफिर रुचाउन थालेका छन्, यसले पर्यटकीय क्षेत्रको प्रवद्र्धनसँगै यस क्षेत्रमा लगानी गर्ने व्यवसायीसमेत उत्साहित हुन थालेका छन् ।”