६० वर्षमा प्राध्यापक संघ

हिमालय टाइम्स
Read Time = 17 mins
A A- A+

✍️ डा. शान्तिकृष्ण अधिकारी

नेपाल प्राध्यापक संघ यही साउन २८ गते ६०औं वर्षमा प्रवेश गर्दैछ । विसं २०१९ मा स्थापना भएको प्राध्यापक संघले यही खुसियालीमा आफ्नो हिरक महोत्सव मनाउन लागेको छ । यही मेसोमा आज साउन २६ गते काठमाडौंको राष्ट्रिय सभागृहमा प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवाको प्रमुख आतिथ्यमा ‘नेपालमा उच्चशिक्षा : अवस्था र चुनौती’ विषयक गोष्ठी सम्पन्न गर्नुका साथै संघलाई आजको अवस्थासम्म आइपुग्न योगदान गरेका संघका पूर्वपदाधिकारीलाई सम्मान व्यक्त गर्दैछ । नियमित परम्परा अनुसार साउन २८ गते संघको झण्डोत्तोलन गर्ने र साउन २९ गते प्रा.बिसी मल्लको प्रतिमामा माल्यार्पण गर्ने कार्यक्रम रहेका छन् ।

हुन त नेपाल प्राध्यापक संघको स्थापनाका बारेमा चर्चा गर्दा त्रिचन्द्र कलेज प्राध्यापक संघको स्थापनादेखिका कुरा गर्नुपर्ने हुन्छ । सन् १९४० जुन ६ तारिख (विसं १९९७ जेठ २४ गते) त्रिचन्द्र कलेजमा प्रोफेसर सुमन वासा प्रमुख र प्रोफेसर सुधीरकुमार राय सचिव रहेको त्रिचन्द्र कलेज प्राध्यापक संघ गठन गरेको इतिहास पाइन्छ । सो संघलाई दर्ता गर्न त्रिचन्द्र कलेजका तत्कालीन प्रिन्सिपल श्री रुद्रराज पाण्डेले पत्र प्रेषित गरी सन् १९४० जुन ९ तारिखका दिन सम्बान्धित निकायमा दर्ता भएको इतिहास पाइन्छ । यद्यपि सो बेलामा संघका क्रियाकलापले निरन्तरता पाउन नसकेका कारण दर्तासमेत गरिएको संघको इतिहास त्यत्तिकै हराएको पाइन्छ ।

विसं २०१३ मा पनि कलेज अफ एजुकेसनका तत्कालीन प्रिन्सिपल डा. त्रैलोक्यनाथ उप्रेतीलगायतका प्राध्यापकहरूले महाविद्यालयस्तरमा प्राध्यापनरत प्राध्यापकहरूको प्रतिनिधिमूलक संस्था स्थापना गर्ने प्रयास गर्नुभएको थियो । विधानसमेत तयार गरी अगाडि बढिसकेको अवस्थामा त्यतिबेलाको सरकारले अनुमति नदिएका कारण त्यो प्रयास पनि त्यत्तिकै तुहिएको पाइन्छ । त्यसपछि विसं २०१९ मा प्राध्यापकहरू जुर्मुराए र असार १६ गते ऋषिकेश शाहको अध्यक्षतामा नेपाल प्राध्यापक संघ गठन गरी छाडे । सो समितिको पहिलो बैठक साउन २८ गते सरस्वती सदन, घण्टाघरमा बसेको थियो । सोही तिथिमितिलाई आधार मानी नेपाल प्राध्यापक संघले साउन २८ गतेका दिन स्थापना दिवस मनाउँदै आएको छ ।

हिरक महोत्सव मनाउँदै गरेको यो संघ त्यही प्राध्यापक संघ हो जसको कार्यसमितिलाई कठोर पञ्चायतकालीन राजा महेन्द्रले ससम्मान भेट दिएका थिए र संघको विसं २०२५ असार २५ गते आयोजित प्रथम सम्मेलनमा स्वयं उपस्थित भएर उद्घाटन गरेका थिए ।

नेपाल प्राध्यापक संघको इतिहास गरिमामय देखिन्छ । यसका सदस्यहरूको प्रजातन्त्रप्रतिको संघर्षपूर्ण योगदान प्रशंसनीय पाइन्छ । वर्गीय हितमा मात्र केन्द्रित नभई उच्चशिक्षाको गुणस्तर अभिवृद्धिमा संघले खेलेको भूमिका सम्मानयोग्य छ । संघको स्थापना, पुनःस्थापना र निरन्तरताका लागि भए गरेका कार्य कहिले अति तीता र कहिले अत्यन्त सुमधुर रहेको पनि पाइन्छ । जे होस्, संघ कहिले शिखरमा रहेर कहिले अस्तित्वका लागि संघर्ष गर्दै ६० वर्षको इतिहास निर्माण गर्न सफल बनेको छ ।

हिरक महोत्सव मनाउँदै गरेको यो संघ त्यही प्राध्यापक संघ हो जसको कार्यसमितिलाई कठोर पञ्चायतकालीन राजा महेन्द्रले ससम्मान भेट दिएका थिए र संघको विसं २०२५ असार २३ गते आयोजित प्रथम सम्मेलनमा स्वयं उपस्थित भएर उद्घाटन गरेका थिए । यो त्यही संघ हो जसका अध्यक्षले उच्चशिक्षाका बारेमा के भन्छन् भनेर शासकहरू ध्यान दिने गर्दथे । यो संघ त्यही संस्था हो जसको राय सल्लाहविना विश्वविद्यालयका पदाधिकारीहरू चल्दैनथे । यो त्यही संघ हो जसका पदाधिकारीले आफ्नो स्वार्थलाई पछाडि धकेलेर समग्र विश्वविद्यालयको उन्नति र प्राध्यापकहरूको हकहितलाई प्राथमिकता दिने गर्दथे ।

धेरै अगाडिका उदाहरणलाई हेर्न पर्दैन । डा.विनोद श्रेष्ठ नेपाल प्राध्यापक संघको अध्यक्ष हुँदा प्राध्यापक पदका लागि विज्ञापन गरिएको थियो । त्यस्तै खगेन्द्रप्रसाद भट्टराई अध्यक्ष भएका बखत पनि प्राध्यापक पदका लागि विज्ञापन भएको थियो । उहाँहरू त्यतिबेला सहप्राध्यापक मात्रै हुनुहुन्थ्यो तर पनि उहाँहरूले आफू अध्यक्ष भएका बेलाको विज्ञापनमा सहभागी हुनु भएन । अध्यक्ष भएका कारण प्राध्यापक भएको आरोप लाग्ने भएकाले सबै योग्यता हुँदाहुँदै अन्तर्वार्तामा सामेल नभई अरूलाई नै प्राध्यापक हुने मौका प्रदान गर्नुभएको थियो । पछिल्ला गतिविधिहरूका बारेमा त उल्लेख गरिरहनु पर्ला जस्तो लाग्दैन ।

पछिल्ला केही वर्षमा त्यो गरिमामय संस्था मणि हराएको सर्प झैँ हुनपुगेको देखिन्छ । संघको कार्यसमितिले निरन्तरता त पाइरहेको छ तर बहुदल आएपछि स्थापना भएका लोकतान्त्रिक संस्थाहरूको हुलमुलमा त्यसै हराउन पुगे जस्तो देखिएको छ । स्वार्थी संस्थाहरूको जमात बढ्दै जाँदा प्राध्यापकहरू र विश्वविद्यालयहरूको प्राज्ञिक उन्नयनमा निःस्वार्थ खटिनुपर्ने संस्थाको मर्यादा घट्दै गएको अनुभव हुन थालेको छ । स्वार्थी पदाधिकारीहरूको प्रवेशले नेपाल प्राध्यापक संघको गरिमामा आँच आउँन थालेको पाइन्छ ।

पहिला प्राध्यापकहरूका बारेमा बोल्न प्राध्यापक संघ एकमात्र संस्था थियो । नेपाल प्राध्यापक संघमा प्रगतिशील पक्षको लगातार पराजय हुन थालेपछि विसं २०५५ को अधिवेशनमा सो समूहले भाग नै लिएन । भीमसेनदास प्रधानको नेतृत्वमा त्यतिबेला संघको कार्यसमिति गठन भएको थियो । प्रधान नेतृत्वको समितिले प्रगतिशील पक्षलाई संघमा पुनः सहभागी गराउन संघको कार्यसमितिको चुनावलाई एकल संक्रमणीय पद्धतिमा लग्यो र २०५८ सालदेखि पुनः प्रगतिशील पक्ष सहभागी हुँदै आएको छ । प्रजातन्त्रवादी पक्षले पूर्णतः प्रजातान्त्रिक व्यवहार गरेको घटनाका रूपमा यसलाई लिइँदै आइएको छ ।

नेपाल प्राध्यापक संघमा अस्तित्वमा आउन कठिनाइ भएका कारण प्रगतिशील पक्षकाले प्रगतिशील प्राध्यापक संगठन खोलेका थिए । पछि त्यही सिको गर्दै प्रजातन्त्रवादीहरूले पनि प्रजातन्त्रवादी प्राध्यापक संघ गठन गरे । गणतन्त्र आएपछि अन्य थुप्रै राजनीतिक दलहरू खुले र दलैपिच्छेका प्राध्यापक संघहरू खुले । ती सबै संघहरूलाई वैचारिक संगठनको नाम दिइयो । तिनै वैचारिक संगठनका सिफारिशका आधारमा विश्वविद्यालयहरूमा भागबण्डाका आधारमा पदाधिकारी नियुक्त हुन थाले । पदाधिकारी सिफारिश गर्ने भएपछि प्राध्यापकहरूको आस्था पनि नेपाल प्राध्यापक संघप्रति भन्दा वैचारिक संघसंगठनप्रति बढ्न थाल्यो । फलतः नेपाल प्राध्यापक संघ सक्रिय रहँदारहँदै त्यत्तिकै ओइलाएको जस्तो देखिन पुगेको छ ।

वैचारिक संगठनहरूका सिफारिशमा भएका नियुक्तिहरू वरिष्ठता भन्दा निकटताका आधारमा हुन थाले । विश्वविद्यालयहरूलाई आवश्यक भन्दा बढी संख्यामा पद सिर्जना गर्दै सबै संगठनका सदस्यलाई भाग पुग्ने गरी पदहरू वितरण गर्न थालियो । योग्यता भन्दा संघसंगठनका पदाधिकारीका नातागोता वा पदाधिकारी आफैँ नियुक्त हुनथाले । फलस्वरूप विश्वविद्यालयहरू, प्राध्यापकहरू र संघसंगठनहरूकै मर्यादामा स्खलन आएको अनुभूति सबैले गर्न थालेको पाइन्छ ।

विश्वविद्यालयहरूका पदाधिकारी वैचारिक संघ संगठनकै वरिपरि घुम्दा आफ्नो भविष्य सुरक्षित भएको ठाने जस्तै लाग्दछ । अर्को पटकको नियुक्तिमा समेत सहयोग पाउने आशाका साथ गर्न हुने र नहुने सबै प्रकारका कामहरू गर्न पछि नपर्ने चरित्रहरू देखा पर्न थालेका छन् । विश्वविद्यालयहरूमा माग पूरा गराउन तालाबन्दी हुने गरेको त देखिएकै थियो, आफूलाई मन नपर्ने पक्षका मागहरू पूरा नगर्न विश्वविद्यालयका पदाधिकारीले नै आफ्ना पक्षका विद्यार्थी उचालेर आफ्नैविरुद्ध तालाबन्दी गर्न लगाएका घटनासमेत देखिए । विश्वविद्यालयहरूका सेवा आयोगहरू योग्यभन्दा आफ्ना पक्षका मान्छेहरूलाई नियुक्ति दिलाउन र पदोन्नति गराउन स्थापना भएका संस्थाहरू जस्ता हुन पुगे । यस्तै-यस्तै परिघटनाका कारण प्राध्यापकहरूको मानमर्यादा घट्दै गएको छ ।

पञ्चायतकालमा प्राध्यापकहरूको छनौट पञ्चायती शासकहरूले नियुक्त गरेका पदाधिकारीबाट हुने गर्दथ्यो र पनि प्राध्यापक संघको चुनाव हुँदा पञ्चायत समर्थक प्राध्यापकहरूले पराजय व्यहोर्नु पर्दथ्यो । त्यतिबेलाका सेवा आयोगका पदाधिकारीहरूले बेथिति निम्त्याएका भए उजुरी गर्न न अख्तियार थियो न सतर्कता केन्द्र नै ।

यसैगरी अघि बढिरहने हो भने नेपालका विश्वविद्यालयमात्रै होइन कि समग्र उच्चशिक्षा नै खतरामा पुग्ने निश्चित छ । सबैभन्दा पहिला राजनीतिक दलहरू सचेत हुन जरुरी छ । राजनीतिक दलहरूले आजैका मितिदेखि विश्वविद्यालयहरूमा दलीयकरण गर्न नदिने प्रतिबद्धता जनाउन आवश्यक छ । वैचारिक भनिएका संगठनले पनि हाम्रोभन्दा राम्रो छान्न विश्वविद्यालयका पदाधिकारीलाई सहयोग गर्न जरुरी छ । विश्वविद्यालयका कतिपय पदाधिकारी म फलानो दलको भन्नमा गर्व गर्ने देखिएका छन् । त्यस्ताबाट विश्वविद्यालयलाई मुक्त गर्दै प्राज्ञिक स्वतन्त्रताका लागि प्रतिबद्ध योग्य प्राध्यापक पदाधिकारी नियुक्ति गर्ने परिपाटी सुरु हुनै पर्ने भएको छ ।

पञ्चायतकालमा प्राध्यापकहरूको छनौट पञ्चायती शासकहरूले नियुक्त गरेका पदाधिकारीबाट हुने गर्दथ्यो र पनि प्राध्यापक संघको चुनाव हुँदा पञ्चायत समर्थक प्राध्यापकहरूले पराजय व्येहोर्नु पर्दथ्यो । त्यतिबेलाका सेवा आयोगका पदाधिकारीहरूले बेथिति निम्त्याएका भए उजुरी गर्न न अख्तियार थियो न सतर्कता केन्द्र नै तर पनि विजय प्रजातन्त्रवादी या प्रगतिशील प्राध्यापकहरूकै हुने गर्दथ्यो । यसले विश्वविद्यालयमा रहेका पदाधिकारीहरू र सेवा आयोगका पदाधिकारी प्राध्यापकहरूको सामथ्र्य, योग्यता र निष्पक्षतालाई इंगित गर्दछ । यो कुरालाई विश्वविद्यालयका पदाधिकारीहरू र सेवा आयोगका पदाधिकारीले मनन् गर्न सके भने विश्वविद्यालय र प्राध्यापकहरूको गरिमा माथि उठाउन कुनै ठूलो कसरत गरिरहन पर्दैन होला ।

अब आफ्नो पुरानो साख फर्काउन प्रयास गर्ने हो भने प्राध्यापक संघले यस्ता कुराहरूमा वाचडगका रूपमा उभिने सामथ्र्य राख्नुपर्दछ । विश्वविद्यालयहरूमा भएका बेथितिका विरुद्धमा योद्धाका रूपमा सक्रिय बन्न सक्नुपर्दछ । साथसाथै संघ स्थापनाको उद्देश्यमा लेखिएका प्राज्ञिक छलफल, उच्चशिक्षाको दिशानिर्देश र प्राध्यापकहरूका हकहितमा पनि त्यत्तिकै सक्रिय हुन आवश्यक छ । अन्तर्राष्ट्रिय संगोष्ठीहरू सञ्चालन गरेर विश्वविद्यालयहरूलाई समयानुकूल परिवर्तनको दिशामा अघि बढ्ने मार्गको उचित सल्लाह दिन तल्लीन हुनुपर्दछ ।
विडम्बना, केही समय यतादेखि विधानमा तोकिएको कार्यसमितिको पदावधिको पालना हुनै छाडेको छ । नेपाल प्राध्यापक संघले मात्रै होइन, वैचारिक संघ संगठनहरूले आवधिक अधिवेशन गर्नै छाडेका छन् । अधिवेशन नगरी लामो समय अध्यक्ष वा पदाधिकारी भएर रहने प्राध्यापक पनि म अध्यक्ष हुँ भन्न लाज नमान्ने गरेका कारण समग्र संस्थाकै मान्यता हराउँदै गएको पाइन्छ । अधिवेशन टार्नमा नै गर्व गर्ने कार्यसमितिहरूले प्राज्ञिक जगतकै हुर्मत लिइरहेका छन् । पहिले पहिले प्रत्येक दुई वर्षको फागनु ५ मा कर्मचारीहरूको, फागुन १० मा प्राध्यापकहरूको र फागुन १४ मा स्वतन्त्र विद्यार्थी युनियनको चुनाव हुने गर्दथ्यो तर अहिले यस्ता तालिका कता हराए कता । यी सबै विकृतिहरू हटाउनमा नेपाल प्राध्यापक संघ सफल बनोस्, हिरक महोत्सवमा यही शुभकामना !

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो?

guest
4 Comments
Oldest
Newest Most Voted
Inline Feedbacks
View all comments
TP Mishra
TP Mishra
2022-08-11 8:05 am

critical and analytical perception in a historical perspective

Devi bhakta Dhakal
Devi bhakta Dhakal
2022-08-11 6:56 pm

शान्तिकृष्ण अधिकारीजीले आजको दिनको ऐतिहासिक खोज र विश्लेषण समेत गर्नुभयो ।इतिहासलाई वर्तमान पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने जिम्मेवारी पूरा गर्नुभएकोमा वहाँ नयाँ पुस्ताका लागि विशेष धन्यवादको पात्र हुनुहुन्छ।जसले काम गर्छ उसले नै गल्ती गर्छ।गल्ती नगर्नेहरु तिनीहरु नै हुन्छन् जसले काम गर्दैनन् ।गल्ती देखाउन सजिलो छ तर लेखक बनेर गल्ती गर्ने काम अझ कठिन छ।इतिहासका पात्रहरु कुनै अझै छुटेका होलान।यसको वृहत् खोज र अनुसन्धानको काम गर्ने जिम्मेवारी लिन अब अधिकारीजी नै आधिकारिक भएको अनुभव भयो।यहाँ एक जना इतिहासका पात्रको नाम छुट्यो कि जस्तो लाग्यो ।यो आलेखलाई पूर्णता दिनका लागि अन्य व्यक्तित्वहरु पनि छुट्नु भएको होला।मलाई जानकारी भए अनुसार नेपाल तथा एशियाली अनुसन्धान संस्थानका संस्थापक डिन नै हुनुपर्छ डाक्टर प्रयागराज शर्मा पनि प्राध्यापक संघको नेतृत्वमा रहेको व्यक्ति हुनुहुन्छ।लेखकले वहाँसंग व्यक्तिगत रुपमा नै भेटघाट समेतको पहुँच राख्ने हुदा यसबारे थप भनिन।अन्त्यमा यो जटिल विषयको खोजपूर्ण लेखका लागि लेखकलाई हृदय देखि नै बधाई र शुभकामना दिन्छु।

छुटाउनुभयो कि ?